Podkomisja stała do spraw czytelnictwa i prawa autorskiego (KSP)

6 October 2026

Podkomisja stała do spraw czytelnictwa i prawa autorskiego (KSP) Sejm Rzeczypospolitej Polskiej

00:39 - 02:34
Speaker 2
Ja zapraszam już na miejsca.  Dzień dobry, witam bardzo serdecznie.  Otwieram posiedzenie Podkomisji Stałej do spraw Czytelnictwa I Prawa Autorskiego.  Porządek dzisiejszego posiedzenia przewiduje informacje o stanie czytelnictwa w Polsce w 2000 dwudziestym piątym roku.  Przedstawi ją dyrektor Biblioteki Narodowej. 

Ja w tym miejscu jeszcze państwa poinformuję, że mamy dzisiaj wśród gości także posłów spoza składu naszej podkomisji.  Witam bardzo serdecznie pana posła Józefa Ciuka.  Z kolei posłowie, którzy na co dzień pracują w tej podkomisji, są teraz na sali plenarnej, bo jednocześnie trwają prace Sejmu, mają swoje obowiązki I ustawa ważna, ustawa o zabezpieczeniu socjalnym osób, które wykonują zawód artystyczny, trwa 2.  Czytanie.  Witam bardzo serdecznie wszystkich gości. 

Witam pana dyrektora Biblioteki Narodowej, przewodniczącego Krajowej Rady Bibliotecznej pana doktora Tomasza Makowskiego.  Witam panią Edytę Wiśniowską, zastępcę dyrektora Departamentu Medycynatu Państwa z Ministerstwa Kultury I Dziedzictwa Narodowego.  Witam pana profesora Romana Chymkowskiego, kierownika Pracowni Badań Czytelnictwa Biblioteki Narodowej, dyrektora Instytutu Kultury Polskiej UW.  Witam panią Annę Nasiłowską-Rek, prezes Zarządu Głównego Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.  Witam panią Małgorzatę Kanownik, dyrektorką generalne Generalną Polskiej Izby Książki. 

I witam pana Jędrzeja Maciejewskiego, dyrektora Generalnego Stowarzyszenia Wydawców I Auterów Copyright Polska.  Wydawców I autorów Copyright Polska, tak?  Odwrotnie, to przepraszam, to pewnie pomyłka czeski, czeski błąd, błąd, przepraszam, autorów I wydawców Copyright Polska.  Poproszę teraz pana dyrektora Tomasza Łakowskiego o przedstawienie informacji, a potem będziemy dyskutować.  Bardzo proszę. 
02:37 - 08:17
Speaker 1
Dzień dobry, witam państwa.  Dziękuję za zaproszenie.  Jest nasz coroczny rytuał.  Bardzo dziękuję za za dyskusję coroczną o poziomie czytelnictwa.  Dla nas jest to ważne stwierdzenie, na ile jesteśmy gotowi uczestniczyć w kulturze, bo poziom czytelnictwa w dużym stopniu jest wskaźnikiem pokazującym naszą gotowość do uczestnictwa w kulturze. 

Dlatego, że główny wskaźnik dotyczy przeczytania bądź przejrzenia przynajmniej jednej książki przez 1, znaczy w jednym roku, czyli nie nie jest to zbyt duże oczekiwanie.  Poziom 41 procent Polaków, Polek I Polaków powyżej piętnastego roku życia, którzy sięgnęli przynajmniej po jedną książkę w ciągu roku, to jest poziom, który oczywiście nas nie zadowala.  Nasze aspiracje cywilizacyjne są dużo większe jako państwa, jako społeczeństwa, ale my się cieszymy dlatego, że poziom, trend spadkowy się zatrzymał, czyli poziom jest stabilny.  Jeżeli do naszego raportu corocznego, który od trzydziestu lat jest publikowany, dołożymy wyniki badań PIS-a, które pokazują ogromny spadek w krajach europejskich umiejętności czytania I innych umiejętności potrzebnych w do funkcjonowania w cywilizowanym świecie, to oczywiście ten wynik nie jest zły.  Porównujemy się z krajami, które mają najwyższy poziom czytelnictwa I oczywiście tu myślimy o krajach skandynawskich, o Czechach, no o kilku innych przykładach, do których chcemy się odwoływać. 

Na natomiast patrząc na ogólną tendencję w krajach europejskich, ten poziom czytelnictwa, mimo że niezadowalający, jest poziomem, który nie bije na alarm.  Jesteśmy w sytuacji, w której badania PISA pokazują, że piętnastolatkowie w Polsce są powyżej średniej OICD, co jest dobrym wskaźnikiem I podobnie badania czytelnictwa Biblioteki Narodowej pokazują, że najwięcej czytają młodzi.  Najwięcej czytają dzieci, coś zrozumiałe ze względu na szkołę, ale także czytają nastolatkowie, młodzież.  Sukces literatury young adult jest wielokrotnie omawiany I Weronika Marczak, która w ciągu trzech lat osiągnęła 2000000 sprzedanych egzemplarzy I jest przykładem w skali Unii Europejskiej notowanym.  Nie zawsze nas oczywiście satysfakcjonuje fakt, że mała część z czytanych książek to jest literatura wysokoartystyczna o wielkich aspiracjach I ambicjach, ale też wiemy, że nie ma innej drogi do czytania wyrafinowanej lektury niż czytanie w ogóle. 

Przypomnijmy, że my nie mamy naturalnej potrzeby czytania, nikt z nas, my się urodziliśmy analfabetami I ktoś musi nas nauczyć przede wszystkim przyjemności czytania.  Jeżeli nie zdobędziemy umiejętności czy chęci czytania dla przyjemności, to wówczas po zakończeniu szkoły nie będziemy czytać.  I to jest główna przyczyna niskiego poziomu czytelnictwa osób dorosłych, niższe niż byśmy chcieli.  Fakt, że osoby młode po zakończeniu edukacji szkolnej czy akademickiej przestają czytać, wynika z tego, że prawdopodobnie, badania na to wskazują, w swoim dzieciństwie czy młodości nie widzieli dorosłych czytających, czyli mówiąc inaczej, kojarzą czytania z zachowaniami osoby dorosłej.  Nie ma problemu z czytaniem w dużych miastach, takich jak Warszawa, powyżej pół miliona mieszkańców, ponieważ jak pan profesor Chymkowski często wspomina, czytanie jest czynnością intymną, ale przede wszystkim czynnością społeczną, czyli czyta się tam, gdzie się widzi innych czytających. 

W dużych miastach się widzi, w tramwaju, autobusie, metrze osoby czytające, osoby dorosłe czytające.  Natomiast w mniejszych miejscowościach jest to już większy problem.  2.  Informacja, która nas bardzo ucieszyła w najnowszych badaniach, to jest bardzo duży wzrost obecności mężczyzn aktywnych zawodowo w bibliotekach.  Otwarcie bibliotek w soboty spowodowało, że duża część mężczyzn, którzy nie przychodzili do bibliotek ze względu na godziny otwarcia kolidujące z ich pracą, trafiło do bibliotek, bardzo często oczywiście z dziećmi, ale to spowodowało też wzrost wypożyczenia przez nich książek. 

Jeżeli to jest wzrost z czterech do ośmiu procent, to jest to wzrost ogromny.  I to nas wyjątkowo cieszy.  2.  Rzecz związana z bibliotekami jest taka, że udało nam się w zeszłym roku osiągnąć stan sprzed pandemii czytania książek w bibliotekach, czyli mówiąc inaczej, nawet wyższy niż przed pandemią.  Jeżeli odniesiemy się do 2000 dziewiętnastego roku, okaże się, że więcej osób wskazuje bibliotekę publiczną jako miejsce wypożyczania książek, które przeczytali. 

08:17 - 10:23

Tomasz Łakowski

Niepokoi nas fakt, że według tych badań mniej się kupiło książek, znaczy osoby, które czytały, wskazały, że mniej kupiły. Też wiemy z rynku, że jest to trend, który widać oraz mniej kupiono książek na prezenty, co nas już niepokoi, bo w poprzednich latach cieszyliśmy się faktem, że książka wróciła na listę prestiżowych prezentów I ten najnowszy wynik trochę nas niepokoi. Czekamy na efekt lalki Bolesława Prusa. W poprzednich badaniach wskazywaliśmy zawsze pozycję Agathy Christie jako odnośnik, jako wskaźnik mówiący, jak ekranizacja pomaga w czytaniu I poziom Agathy Christie na liście najpoczytniejszych autorek I autorów wskazywał, czy właśnie się ukazały nowe ekranizacje. Bolesław Prus już w 2000 dwudziestym czwartym roku, czyli kiedy za jedynie zapowiedziano lalkę czy 2 ekranizacje lalki, wskoczył na pozycję trzynastą, a w zeszłym roku na pozycję szóstą najpoczytniejszych autorów.

Jeszcze przed ekranizacją. I ja czekam na wyniki czytelnictwa, które przeprowadzimy w trzecim tygodniu listopada jak zwykle. Którym miejscu po dwóch ekranizacjach cieszących się bardzo dużą popularnością, czy wejdzie do pierwszej piątki, czy pokona Sienkiewicza. Wskazujemy ten dyskurs między dwiema ekranizacjami jako bardzo powabny dla osób zajmujących

Literaturą, bo do tej pory głównym autorem, o który się, o którego się spieraliśmy, był Henryk Sienkiewicz, który budował naszą wyobraźnię. Teraz dochodzi, co mnie bardzo cieszy, Bolesław Prus. Jesteśmy otwarci na wszelkie pytania, odpowiemy. Wiem, że szczegółowe pytania są najciekawsze. Nie wiem, pan profesor chciałby coś dodać jeszcze?

10:27 - 11:04

Speaker 4

Właściwie to mógłbym jeszcze dodać, że wskaźnik czytelnictwa książek, czy traktowany właśnie w ten sposób, że bierzemy pod uwagę, znamy jedną książkę, przyznaną w ciągu roku, czy też przyglądamy się nieco bardziej intensywnemu, bardziej systematycznemu kontaktowi, kontaktowi z książką, to jest on jednak, jak wiemy, też pewną przesłanką do myślenia o innych ważnych procesach cywilizacyjnych. Z różnych badań,

11:05 - 11:43

Speaker 3

tym badań międzynarodowych, dość jasno wynika, że osoby, które mają ukształtowany nawyk czytania, czyli linearnego przesuwania wzrokiem z lewej do prawej I tak dalej, to osoby, które rzadziej skarżą się na przykład na deficyty koncentracji uwagi, tudzież na inne dolegliwości cywilizacyjne. Z tego punktu widzenia, z tego punktu widzenia starania o, o to, żeby, żeby wskaźniki, o których mówimy, były odpowiednio wysokie, no są staraniami o coś więcej niż tylko o czytanie.

11:45 - 13:20

Tomasz Łakowski

Jeżeli mogę jeszcze dodać 2 słowa. 2 tygodnie temu w Komisji Europejskiej w Brukseli odbyło się w celu zawiązania koalicji na rzecz czytelnictwa w Unii Europejskiej. Jest to wydarzenie dla nas bardzo ważne. Komisja Europejska do tej pory nie wspierała czytelnictwa jako takiego, uważając, że jest to zadanie państw członkowskich. Obecnie uznała, a jak wiemy językiem skuteczności Komisji Europejskiej jest wymiar finansowy, zdecydowała się rozpocząć działania na rzecz promocji czytelnictwa.

Pierwszym etapem było, był europejski dzień autora, który finansuje. Biblioteka Narodowa bardzo mocno wspiera oraz obecnie otwarty konkurs na organizacje, które będą promować czytelnictwo. Jest to bardzo dobry sygnał, a mówię o tym też dlatego, że Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa z Polski został wskazany w prezentacji Komisji Europejskiej jako najskuteczniejszy aktywator inicjatyw czytelniczych. To była ogromna rzeczywiście przyjemność. Wśród sześciu inicjatorów koalicji jest Polska Fundacja Powszechnego Czytania, Fundacja bardzo skutecznie działająca I w Polsce I za granicą.

Także ten aspekt polskiego czytelnictwa I działań podejmowanych przez Polskę w tym zakresie był bardzo obecny.

13:22 - 13:43

Speaker 2

Bardzo dziękuję za, za to wprowadzenie. W tym miejscu otwieram dyskusję. Też będę prosiła państwa o przedstawianie się do mikrofonu I myślę, że będziemy się zgłaszać po kolei. Kolejność będzie decydowała o tym, kto zabierze głos, więc zapraszam do wzięcia udziału w dyskusji. Bardzo proszę, pan poseł Józef Waćkuk.

13:44 - 18:18

Marcin Józefaciuk

Serdecznie dziękuję. Szanowna pani przewodnicząca, panie dyrektorze, wysoka komisjo. Znaczy, chciałbym skupić się tak naprawdę, poszerzyć swoją wiedzę na temat czytelnictwa mężczyzn oraz z drugiej strony też uzyskać kilka informacji na temat nauczycieli bibliotekarzy I ewentualnie standaryzacji ich zatrudnienia w szkołach, czy, czy, czy jest jakaś współpraca z MEAN-em. Natomiast no w badaniu widać, że lekturę co najmniej jednej książki w ostatnich dwunastu miesiącach zadeklarowało 34 procent mężczyzn, 47 procent kobiet. To jest 13 procent, punktów, przepraszam, procentowych różnicy.

Czy mają państwo jakieś badania, jak wygląda różnica pomiędzy kobietami I mężczyznami po uwzględnieniu wieku, wykształcenia, zamieszkania, czy takie jakieś badania ma Biblioteka Narodowa. Oczywiście, jeżeli, bo badanie obejmuje osoby od piętnastego roku życia. Czy są jakieś, macie zdiagnozowane powody, dla których odstępuje się od czytania po pewnym roku życia? Czy czy są one takie same, czy czy różne, jeżeli chodzi o płeć? Które działania skierowane do chłopców I mężczyzn przyniosły potwierdzoną zmianę nawyków czytelniczych?

Czy mają państwo takie coś, bo warto by było wtedy zwiększyć finansowanie na przykład, nie. Bardzo cieszy wzrost wizyt ojców I z dziećmi, tym bardziej w bibliotekach publicznych, że rzeczywiście. Natomiast jak docierają, jak my docieramy jako państwo do uczniów szkół branżowych czy też pracowników zmianowych, mężczyzn, seniorów. Takie 3 grupy, bo właśnie z badań, które pan dyrektor wspomniał, widać, że branżowe szkoły mają bardzo duży problem z poziomem czytelnictwa, a tak naprawdę również ze zrozumieniem tekstu czytanego. Bo z jednej strony mamy czytelnictwo czy wypożyczanie książek, a z drugiej strony korzystanie z tych książek I zrozumienie tego, co jest w środku.

I tutaj rzeczywiście też, jeśli chodzi o chłopców I mężczyzn, jest bardzo duży problem. Czy Biblioteka Narodowa rzeczywiście to też potwierdza I I czy coś można z tym zrobić, czy czy coś próbujemy z tym robić. Czy wiemy ilu ojców czyta dzieciom? Czy, czy jakieś takie badania ma Biblioteka Narodowa, przynajmniej statystyczne, bo jest naprawdę świetna inicjatywa Tata Tata też czyta, która wychodzi poza też Poczta Polska jest zaangażowana, sprzedaje książki do poczytania z tatą dokładnie. Więc my czy czy czy czy czy widzimy wzrost tego typu akcji.

Natomiast czy dostępna jest również niezależna ocena ilu wcześniej nieczytających ojców dzięki niektórym kampaniom, zaczęło regularnie czytać dzieciom? Czy to się utrzymuje nie tylko ojców, ale też dziadków? Bo myślę, że dziadkowie też regularnie I częściej przychodzą, chociaż nie ze względu na to, że w sobotę otwarto biblioteki, bo bo już wcześniej przychodzili. Jeżeli chodzi o szkoły, czy mają państwo informacje, czy ewentualnie zbierają państwo informacje, ile ile szkół ma pełen etat nauczyciela, czy czy ewentualnie na jakie części etatowe jest po poprzekładane, czy też państwo konsultują, czy ewentualnie zgłaszają do Ministerstwa Edukacji swoje propozycje na temat, brzydko mówiąc, wykorzystania nauczyciela bibliotekarza, bo często jest on, brzydko mówiąc, zaklej dziurą albo zastępstwem bezpłatnym jeszcze bardzo często, co jest kuriozalne dla mnie I niezgodne z prawem innego nauczyciela, a ma bardzo wiele rzeczy do do do zrobienia. Czy dochodzą do państwa głosy na temat standaryzacji zatrudnienia pracowników nauczycieli bibliotek I bibliotekarzy w szkołach I czy ewentualnie mogą liczyć na państwa wsparcie?

To jest od nich pytanie. Oraz ile pieniędzy rocznie przypada, czy mają państwo takie badania, na ucznia na nowe książki? To znaczy sam jestem dyrektorem, który wziął udział w Narodowym Programie Czyterownictwa. To był niezwykły I zawsze będę podkreślał, znaczy sposób, jak, jak, w jaki sposób dzieciaki wybierały, nastolatkowie, w technikum I branżówce wybierali książki, później jak korzystali, jak wypożyczali. To jest coś niezwykłego, dlatego nie dziwię się, że został ten program międzynarodowo doceniony.

I tutaj chyba poprzestanę, bo I tak tych pytań trochę jest. Tak więc ja serdecznie dziękuję.

18:19 - 19:59

Speaker 2

Zróbmy tak, że zbierzemy wszystkie pytania. Może ja teraz zabiorę głos I zaraz kolejne osoby. Po, po 1. Tak, w tym komunikacie biblioteki narodowej, który jest na państwa stronach, zapowiedziano też, że pełny raport zostanie opublikowany niebawem. To są chyba ostatnie zdania tego dziesięciostronnicowego komunikatu.

Nie ma go jeszcze na stronie internetowej, więc pytanie, kiedy można się spodziewać publikacji pełnego raportu I jakie dodatkowe analizy tam się znajdą. To 1 rzecz. I kolejne pytania. W ubiegłym roku co najmniej jedną książkę przeczytało 41 procent badanych, czyli tyle samo co rok wcześniej. Jednocześnie tylko 7 procent deklaruje przeczytanie co najmniej siedmiu książek rocznie.

I moje pytanie jest takie, jak państwo z jednej strony interpretujecie tą, tą stabilizację I czy w ogóle widzicie szansę na wzrost czytelnictwa w kolejnych latach. O tym była już mowa. Z badania jasno wynika, że czytelnictwo jest silne związane I z wykształceniem I środowiskiem rodzinnym I nawykami wyniesionymi z domu. Jakie bariery dla rozwoju czytelnictwa Biblioteka Narodowa uważa dzisiaj za najważniejsze z punktu widzenia polityki publicznej? Myślę, że to pytanie też do pani dyrektor z ministerstwa tutaj się państwo możecie podzielić odpowiedziami.

To pytanie, takie pociągnięcie tego wątku związanego z z wielkością miejscowości, z których pochodzą czytelnicy. Te te dane z państwa analizy jasno pokazują, że mamy

20:00 - 24:45

Speaker 2

Różnice, które są zależne od miejsca zamieszkania. Najwyższe wskaźniki występują w największych miastach, najniższe na wsiach. Jakie są przyczyny tych różnic? Jakie jakie działania? To jest najbardziej interesujące.

Jakie działania można podjąć, żeby je zmniejszać. Bo ja oczywiście się zgadzam, że z jednej strony ta ten kontakt z z tą formą spędzania czasu, jaką jest czytanie, jest bardziej obecny I w dużych miastach. Widzimy osoby w autobusie, które czytają. Ja często jeżdżę pociągiem, mnóstwo czytelników jeździ pociągami I to jest też taka forma spędzenia czasu w pociągu, żeby przeczytać dłuższy tekst w gazecie, przeczytać książkę, ale pewnie to nie jest wszystko, co można zrobić. Jak docierać do tych osób, które mieszkają, zwłaszcza na wsiach.

Wyniki też pokazują, o tym mówił przed chwilą pan poseł, też różnice ze względu na wiek I płeć. Kobiety czytają częściej niż mężczyźni I też poziom czytelnictwa spada z wiekiem. No I tutaj jest oczywiście pytanie o działania, które są kierowane konkretnie po prostu do tych, do tych grup, które dzisiaj po prostu najrzadziej sięgają po książki. Już wielokrotnie też podczas prac podkomisji I też przy debatach o stanie czytelnictwa mówiliśmy jasno, że najtrudniej jakby sięgnąć po tego czytelnika, który od lat nie czyta, prawda? Jak ktoś czyta, nawet rzadko, łatwiej go zachęcić do sięgnięcia po drugą, trzecią książkę, jak już wiadomo, że tę jedną w ciągu roku przeczyta, niż kogoś, kto po prostu od lat żadnej, po żadną książkę nie, nie sięgnął.

Więc to jest też pytanie, oczywiście takie pytanie, które można szeroko rozumieć, bo to jest bardzo duże wyzwanie, jak zaprojektować rozwiązania, które przyniosą efekt. Dla mnie jednym z ciekawszych wyników tej analizy był wzrost znaczenia bibliotek publicznych jako źródła książek. Bo 15 procent 2024. Rok I 19 procent 2025. Rok.

To to jest w ogóle bardzo budujące. Osobiście bardzo mnie to cieszy. Ja przepracowałam parę lat w bibliotece I każda osoba, która do biblioteki chodzi, to jest na wagę złota, ale też jak państwo ten trend oceniacie I jak powinno się to przełożyć na sposób wspierania finansowania bibliotek publicznych? Myślę, że to szersze, szersze też pytanie. I ostatnie może pytanie.

Też pojawiła się w komunikacie kwestia zarówno e-booków, jak I audiobooków, które też są udostępniane, które można je wypożyczyć za pośrednictwem bibliotek. I jak państwo to badaliście? Czy obserwujecie, że ten cyfrowy dostęp do książek poszerza grono czytelników, czy może on jest skierowany do tych osób, które już czytają, czyli tak naprawdę one po prostu sięgają po książkę w innej, w innej formie. Czy to może, czy to potrafi przyciągnąć nowych użytkowników do biblioteki, czy może po prostu jest takim elementem, który już trafia do tych osób, które z bibliotek korzystają. I 1 rzecz, która mnie zainteresowała też istotnie w wystąpieniu pana dyrektora, to kwestia związana ze spadającą liczbą kupowanych książek, ale także tych, które są wybierane jako prezent.

I tutaj może w swoim głosie pani pani dyrektorka Kanovich by na to powiedziała, jak to, jak to wygląda, bo też dzisiaj usłyszeliśmy, że jest to pewien już trend. Z czego to wynika? Ta spadająca liczba kupowanych książek. My też jesteśmy przed debatą o ustawie o książce. Ja państwu też obiecywałam, że będziemy mieli spotkanie.

10:10 projekt jest teraz w konsultacjach, więc myślę, że w tym roku jeszcze na podkomisji go po prostu przeanalizujemy, a potem no w prace już komisyjne. Natomiast to jest też bardzo ciekawy, ciekawy wątek. Można byłoby, ja tak widzę taką, taką korelację, że skoro zwiększa się liczba osób, które chodzą do bibliotek, to być może te osoby nie kupują. Pytanie, czy to, czy to można taki wniosek wyciągnąć. Natomiast myślę, że to jest też niepokojące, a już ta kwestia prezentów jest najbardziej niepokojąca, prawda?

Bo to jest wybór pewnego, z który możemy nie czytać. Często pewnie takie osoby, które nawet nie czytają, potrafią kupić książkę na na prezent. Jeżeli nie kupują teraz tej książki, po prostu wybierają inne rzeczy, inne dobra pytanie, czy dobra kultury, czy, czy jeszcze coś innego. To jest naprawdę bardzo interesujące. To tyle z mojej strony, jeśli chodzi o moje pytania.

Zgłosiła się pani profesor Nasiłowska. Bardzo proszę, później pani posłanka Gosek Popiołek.

24:47 - 27:44

Daria Gosek-Popiołek

Tak, ja chciałabym zabrać głos I przeprosić od razu, że wyjdę, bo coś się dzieje w stowarzyszeniu dzisiaj. Mamy imprezę I muszę być, trafić chociaż na koniec. Natomiast czytanie nowego dramatu, to jest czytanie przez autorów. Natomiast wydaje mi się, że znam część odpowiedzi I ona jakoś nie mieści się w tych no kategoriach badanych przez biblioteki. Książek po prostu coraz...

Książkę coraz trudniej kupić w normalnej księgarni. Nie ma w mniejszych miejscowościach w ogóle dostępu do książki. Ten problem zaczął się, twierdzi mój kolega, który to analizował w momencie, kiedy podręczniki zaczęły być rozdawane w szkołach, ponieważ punkty księgarskie takie w mniejszych miejscowościach czekały na ten moment jako na ten okres żniw, który im zapewniał istnienie. Internet w pewnym stopniu to wyrównuje, ale nie jest w stanie wyrównać w pełni, dlatego że w internecie trzeba wiedzieć, czego szukać. Więc internet może służyć za substytut księgarni wobec ludzi, którzy dobrze wiedzą, czego szukają, a nie wobec człowieka, który szuka czegoś na prezent dla dziewięciolatka na przykład, prawda?

Więc jest coraz trudniej I jest coraz trudniej, nawet jak się wejdzie do Empiku, to tam nie ma książek, tam są głównie gadżety. Tak. Co zrobić, żeby wspomóc księgarnie, zwłaszcza małe, niezależne księgarnie, które samodzielnie dokonują zakupów? Myśmy na komisji Narodowej Radzie Bibliotecznej się zastanawiali nad różnymi rzeczami. Na przykład no jest taki problem, że biblioteki za zaopatrują się nie w księgarniach, tylko w hurtowniach, bo jest taniej I jeszcze przywożą na miejsce.

Więc ten punkt, w którym należy rzeczywiście wspomóc, no całą tę akcję promocji czytelnictwa, to są, to jest dostępność książki. I to jest księgarstwo niezależne.

27:46 - 27:51

Speaker 2

Dziękuję. Bardzo dziękuję. Pani posłanka Daria Gosek-Popieła, proszę.

27:52 - 29:59

Daria Gosek-Popiołek

Dziękuję bardzo za głos. Ja chciałam zapytać o kontynuację Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa, bo bez tych środków, dodatkowych środków dla bibliotek, po prostu ta dyskusja trochę nie ma sensu w tym znaczeniu, że potrzebujemy pewnej bazy I tą bazą jest książka I dostęp do niej. Więc my możemy badać, ale jeżeli nie będziemy zapewniać odpowiednich środków bibliotekom, jeżeli nie będziemy dzięki tym środkom zobowiązywać również samorządów do przekazywania środków na zakupy no nowych książek, na zakupy biblioteczne, to po prostu będziemy rozmawiać o tym, dlaczego czytelnicy nie chcą czytać książki sprzed piętnastu lat. No właśnie dlatego, że nie chcą czytać książki sprzed piętnastu lat. Chcą czytać nowości, nowości, o których jest głośno w mediach społecznościowych I naprawdę tutaj czytelnikom, czytelniczkom nie ma co się dziwić, ponieważ wiemy, jak funkcjonuje rynek książki.

Oczywiście wszyscy chcielibyśmy, żeby Polacy sięgali do klasyki, ale jednak większe, większe emocje budzą nowości. Nawet jeżeli pojawia się jakaś ekranizacja, to wciąż jednak, jednak tutaj musimy zdawać sobie z tego sprawę, że książka stała się elementem rynku I gonimy za nowymi, za nowościami, tak jak w przypadku każdego nowego produktu na rynku. Więc chciałabym zapytać o o to także w kontekście tego, że Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa miał przejść zmiany I my tych zmian potrzebujemy także dlatego, że jednym z jego problemów jego konstrukcji było to, że bardzo mocno wzmacniała się na nim pozycja na przykład dystrybutorów kosztem księgarni I I wydawnictw. To jest jakby 1. 1.

Moje pytanie. 2. Uwaga, również potrzebujemy ustawy o książce, żeby wzmocnić księgarnię, bo nie każdy do tej biblioteki trafi z różnych powodów I

29:59 - 30:00

mówiąc,

30:00 - 33:34

Daria Gosek-Popiołek

Nie nam to oceniać, bo ten ekosystem książki, rynku książki jest bardzo skomplikowany I on również musi być różnorodny. I tutaj w sytuacji, w której nie ma małych księgarni w miastach powiatowych, Oznacza to, że po prostu tych takich spontanicznych zakupów, kiedy ktoś idzie I wybiera książkę na prezent, bo na przykład nie wie jaka, nie wiem jaki zestaw Lego akurat w tym momencie byłby atrakcyjny. My też potrzebujemy spontanicznie kupujących, tych którzy nie wiedzą, czego szukać w księgarni, tych którzy nie mają pomysłu, co mogliby kupić, bo widzimy, że to jest duża część rynku I to jest w ogóle ta część też, za którą, dzięki której my możemy, my możemy kształtować wybory dzieci. I to widać, rzadko chyba się odnoszę do swoich doświadczeń jako, jako mamy, ale widzę to, to znaczy jednak kiedy kupujemy w imieniu naszych dzieci prezenty dla innych dzieci, to rzadziej wybierane są książki, częściej wybierane są zabawki, gry, klocki. No I to jest ten nawyk, który musimy też wzmacniać w rodzicach, bo jeżeli to rodzice nie zapoznają dziecka z książką, to bardzo często na poziomie biblioteki szkolnej jest już trochę po prostu za późno.

Więc jakby znowu też wracamy do ustawy o książce, bo to jest jakby wszystko ze sobą połączone. I 3. Rzecz, do mojego biura poselskiego ostatnio zgłosiła się 1 z mam, której dziecko chodzi do mniejszej szkoły w mniejszym mieście I zauważyła, że zaczyna być dosyć duży problem, jeżeli chodzi o kwestie dostępu do lektur. To znaczy biblioteki szkolne mają po kilka egzemplarzy książek. W momencie, w którym jakaś klasa czy 2, 3 w tym samym czasie omawiają dokładnie tą samą lekturę, robi się no pewien problem.

No bo tych dzieci jest znacznie więcej. Nie wszyscy rodzice mogą sobie pozwolić na zakup książki. Nie wszystkie książki są dostępne, nie wiem, w wolnych lekturach czy w jakimś wolnym dostępie. Nie zawsze też też najbardziej racjonalnym dla dziecka jest korzystanie z czytnika czy wersji PDF, bo tutaj też chodzi nam o wykształcenie pewnych nawyków. Nie zawsze to środowisko wirtualne dla dzieci jest akurat najlepszym.

I tutaj moje pytanie dotyczące tego, czy nie potrzebujemy też jakichś zmian, jeżeli chodzi o wzmocnienie tej oferty bibliotek szkolnych, jeżeli chodzi o ilość egzemplarzy lektur. Bo są dzieci, które będą czytać lekturę z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem, zapamiętają wszystko, będą mogły uczestniczyć w tych zajęciach z całą świadomością I nie będzie przekładało się to na, nie wiem, gorsze oceny czy, czy, czy gorszy odbiór tej książki, ale są dzieci, które nie są w stanie czytać lektury 2, 3 miesiące wcześniej I potem w zajęciach uczestniczyć na dokładnie takich samych zasadach, bo też wiemy, że kompetencje są różne. Skupianie uwagi, koncentracji na treści dzieci są są bardzo różne. Więc moje też pytanie, czy tutaj nie powinniśmy trochę zacząć myśleć o pewnych zmianach, jeżeli chodzi o kwestie dostępności lektur w bibliotekach szkolnych. Dziękuję I przepraszam za tą dosyć przydługą wypowiedź.

33:35 - 34:04

Speaker 2

Bardzo dziękuję. Ja tylko zaznaczę, że jeżeli chodzi o tę liczbę egzemplarzy lektur w szkołach, to może po prostu przygotujemy interpelację I wyślemy ją jako członkowie podkomisji czy uczestnicy też dzisiejszego spotkania. I też dowiemy się prosto od źródła, czyli z Ministerstwa Edukacji, jak te dane, dane wyglądają, bo myślę, że tam da się je po prostu wy wyciągnąć. Pani dyrektorka Kanałnika, a jeszcze pan poseł się zgłaszał. To, to przepraszam, to pan poseł I pani, pani dyrektor.

34:04 - 34:38

Speaker 13

Nie będę długo marudził. Najpierw no pewna satysfakcja, że te programy wieloletnie, program rozwoju czytelnictwa czy wspierania bibliotek, przynoszą efekty, no bo to jest nasza wspólna praca. I oczywiście stąd nasze nieustające pytanie, co co możemy zrobić dla czytelnictwa, dla państwa? My jako posłowie, jako politycy. Nie mówię rządzący, bo, bo to rządy się zmieniają, a, a ten, te programy trwają.

34:39 - 35:39

Speaker 14

Więc to, to, na to, na te postulaty jesteśmy oczywiście cały czas otwarci. Myśmy tu na, przed komisją tak trochę żartobliwie sobie rozmawiali o efekcie lalki, bo rzeczywiście pojawiło się kilka nowych wydań I tak jak pan dyrektor powiedział, to, to przy każdej większej ekranizacji jest ten, jest ten efekt. Żartobliwie powiedziałem, że powinno się co, co 2, 3 lata ekranizować jakąś ważną książkę, żeby, żeby te efekty uzyskać. Ale już tak bardziej serio, z tego widzimy, że czytelnictwo, że książka bywa też obiektem snobizmu, takiego no fajnego snobizmu, czy po prostu mody. I co możemy zrobić, żeby tę modę wspierać?

35:40 - 36:39

Speaker 11

To, pan rektor powiedział, że jest mniej książek kupowanych na prezenty, to jest bardzo niepokojące, bo, bo to znaczy, że, że, że moda na książkę nie jest trwała, że, że może nawet opada. Więc ja myślę, że my wszyscy powinniśmy pomyśleć o tym, jak tę modę, jak ten zdrowy snobizm nakręcać. Ja na przykład nie widzę, rzadko spotykam jakichś celebrytów, którzy by się chwalili książkami, żeby się chwalili tym, że mają księgozbiór albo że dają komuś piękny album w prezencie. W jakichś serialach, których jest cała masa, których nie oglądam, no ale nie sposób, całkiem nie widzieć tego, tej obyczajówki, która w tych serialach jest I tam nie ma książek. A dlaczego właściwie nie ma?

36:39 - 37:04

Speaker 12

Dlaczego w serialach jakichś policyjnych czy w jakichś serialach takich obyczajowych właściwie nie ma książek? To jest no pytanie I takie do do nas wszystkich, co co możemy zrobić, żeby żeby tę modę na książkę, do wznowić snobizm na książkę nakręcać. Dobra, dziękuję.

37:05 - 37:07

Speaker 8

Dziękuję I pani dyrektorka Małgorzata Kanownik.

37:09 - 41:53

Małgorzata Kanownik

Dzień dobry, ja mam 1 pytanie, ja już je zadałam wcześniej, dużo wcześniej panom z Biblioteki Narodowej. Chodzi o takie informacje, których w tym zestawieniu zapowiadającym czy też omawiającym najważniejsze dane z tego badania nie było, czyli o źródła pochodzenia książek kupowanych w 2000 dwudziestym piątym roku. Ja tutaj mam ten materiał, który jakiś czas temu dostałam. Nie wiem, czy to się tutaj coś zmieniło, czy nie. W każdym razie to jest informacja dla nas ważna, jeżeli mówimy o polskim rynku książki I chcemy wiedzieć skąd czytelnicy książki biorą.

Więc ja może nie nie chciałabym omawiać tego, tylko zostawić to panom, ale no ale jakby z tego wynika, że jednak dostęp do książki nowej, ale też dostęp do książki używanej, nie tylko w Internecie, ale właśnie na miejscu tak zwanym, jak to państwo też w badaniach określają, jest niezwykle istotny. Stąd też wszystkie działania wspierające to, o których, o których Pani mówiła tutaj Pani profesor Nasiłowska, czyli zapewnienie tej dostępności książki, ale też kreowanie popytu na książkę. To jest coś nie niezwykle istotnego, tylko że jeżeli będziemy kreować popyt na tej książki, nie będzie gdzie kupić, to właściwie próżny trud. Więc to jest cały zestaw działań, także wiążących się ze zmianą w ustawodawstwie. Tutaj myślę o ustawie o organizacji I prowadzeniu działalności kulturalnej, gdzie bardzo nam zależało I o to apelowaliśmy, żeby księgarnię włączyć jako tak zwane społeczne instytucje kultury.

Oczywiście po spełnieniu właściwych warunków do całego tego systemu umożliwiającego uzyskać, uzyskiwać dofinansowania czy w ramach samorządowych różnych programów, czy w ramach programów ministerialnych. To jest Wystarczy zniżka czynszu czasem.

Tak, to prawda I wiele wiele samorządów to robi. Natomiast tak, to wsparcie systemowe jest jest konieczne, jeżeli chcemy mówić o o tym, żeby czytelnictwo się miało dobrze. Więc ja tutaj bym tak naprawdę prosiła tylko panów o omówienie tych źródeł zakupu książek, bo myślę, że to jest też wiedza, którą warto mieć I mieć świadomość, skąd my te książki bierzemy.

I oczywiście pytanie do Ministerstwa Kultury o Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa, bo my będąc z Polską Izbą Książki u pani ministry Cienkowskiej

I też słuchając konferencji prasowej, dowiedzieliśmy się, że w rezerwie pieniądze na przyszły rok teoretycznie są, na Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa, ale jesteśmy zaniepokojeni tym, że wypadamy z trybu wieloletniego programu rządowego, który daje gwarancję pięcioletnie, więc daje też tak no stabilność dla bibliotek I dla wydawców, którzy wiedzą, że pieniądze z po prostu z zakupów do nich wpłyną. Dzięki temu też dla autorów, dla public landing right, no po prostu to jest cały mechanizm, który bez gwarancji ze strony państwa, że te programy, które jak mówił pan dyrektor na arenie europejskiej są wysoko oceniane, po prostu nie wycofujmy się z nich, więc stąd nasze pytanie I też odpowiedź na na to pytanie pana posła, co o co możemy, w czym mogą nas państwo wesprzeć, to właśnie pilnowanie tego, żeby te programy, które się sprawdzają, ewoluowały zgodnie z tym, co zostało wykonane, bo ewaluacja I ocena tych programów I propozycje zmian w ministerstwie są przygotowane. Były konsultacje społeczne. Natomiast w tej chwili jesteśmy no w takim momencie, że teoretycznie jest zapowiedź dotycząca przyszłego roku. To także dotyczy zakupu nowości dla bibliotek szkolnych.

On jest elementem, też nie wiemy, co z tym dalej będzie I z zaangażowaniem Ministerstwa Edukacji. Bardzo liczymy, że że ono będzie utrzymane. Natomiast bez wsparcia I bez informacji, takiego sygnału ze strony państwa, ale też bez państwa pomocy, to się po prostu nie powiedzie. Więc tu wielki ukłon I prośba do do państwa też o o wsparcie na tym odcinku.

41:54 - 41:57

Speaker 10

Bardzo dziękuję. Jeszcze 1 1 głos, pan Jędrzej Maciejewski.

42:02 - 45:10

Jędrzej Maciejewski

Bardzo dziękuję pani poseł. Tak, Jędrzej Maciejewski I stowarzyszenie autorów wydawców Krajk Polska. To tutaj panie przed chwilą podnosiły jak najbardziej. Tak, cały rynek książki jest systemem naczyń połączony, czyli zarówno kwestii rozwoju czytelnictwa I wspierania czytelnictwa, zakupów bibliotecznych, bo z jednej strony tutaj też olbrzymi ukłon I dla Ministerstwa Kultury I też dla parlamentu I Sejmu I teraz w przyszłym tygodniu do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej. Z jednej strony jest procedowana ustawa zwiększająca poziom wynagrodzenia, różne rzeczy I biblioteczne z pięciu do dziesięciu procent, tylko że to się odnosi do poziomu zakupów bibliotecznych.

Jeżeli teraz rzeczywiście są sygnały, że te zakupy biblioteczne, które wynosiły ponad 100000000 złotych w poprzednich latach, teraz zostaną ograniczone do kilkudziesięciu 1000000 złotych. To też planowane na najbliższe lata wydatki, na poziomie co najmniej jedenastu I więcej 1000000 złotych rocznie, one też po prostu nie spadną. To też, jeśli chodzi o kwestie wspierania tego, stworzenia realnego popytu I możliwości. Tutaj akurat ustawa o ochronie rynku książki, która też tutaj w najbliższym czasie miejmy nadzieję, że będzie procedowana I oby została przyjęta I też weszła w życie. Tutaj kwestia akurat, I tutaj się wypowiadał akurat nie jako dyrektor Copyright Polska, ale jako osoba, która naukowo zajmowała się badaniem kwestii jednolitych cen w Europie.

Tutaj I zarówno były badania pana profesora z Uniwersytetu GISN, który jednoznacznie wskazywał, że jednak te księgarnie stacjonarne, które w żaden sposób no... Spadek liczby księgarń stacjonarnych, zakupów w tych księgarniach stacjonarnych automatycznie przekłada się na ogólne zakupy. To akurat sklepy internetowe, nawet jeżeli teraz rzeczywiście to, co też pani prezydent Siłowska powiedziała, jeśli ktoś wie, czego szuka, to on to znowu w Internecie nie znajdzie. Ale jeśli ten impuls do zakupów, zastanawiamy się, czemu akurat te zakupy, chociażby na prezenty spadają, jeśli mamy spadającą liczbę księgarń I nic nie można kupić te książki. Zróżnicowanie tych cen, czyli każdy kalkuluje, że w razie czego w internecie, w różnych innych kanałach sklepach internetowych tą książkę dostanie taniej, zamiast od razu kupić tą książkę w miejscu, bo ma świadomość, że ta książka będzie go kosztować wszędzie tyle samo.

To automatycznie też to się przekłada na to, że preferowane są inne towary, inne produkty, które zasadniczo ceny mają podobne, a tutaj mamy zróżnicowanie cen. Książka w sklepie internetowym potrafi być jej 30, 40 procent tańsza niż kupowana po cenie okładkowej w zwykłej księgarni stacjonarnej, które jeszcze na szczęście cały czas jeszcze są. W każdym razie rzeczywiście no też te kwestie, że te księgarnie ubywa I szczególnie w tych mniejszych miejscowościach najbardziej nam to przekładają. Także tutaj pod tym względem jako wszystko połączony system naczyń I też tutaj z punktu widzenia teraz akurat wypowiadając się jako też dyrektor Stowarzyszenia Audiowidawców Koprite Polska, gdzie od dziesięciu lat już 39000000 złotych, bo mogliśmy podzielić I wypłacić I autorom I wydawcom. Teraz z perspektywy też, że najbliższe lata były, jest, powinny być 124000000, żeby też też już faktycznie te środki rzeczywiście realnie były w tym poziomie, trafiały I do autorów I do wydawców, no to też od tego zależą poziom zakupów bibliotecznych.

Także też tutaj dodatkowo też apel z naszej strony, też chyba całego środowiska, żeby rzeczywiście tutaj też I zarówno rząd, jak I instytucje tutaj publiczne jak najbardziej też te miały tutaj to na uwadze. Bardzo dziękuję.

45:11 - 45:32

Speaker 2

Bardzo dziękuję. To przejdźmy teraz do tej części z odpowiedziami I może zaczniemy od pani dyrektor z Edyty Wiśniowskiej z z Ministerstwa, a potem oddam głos bibliotece narodowej, panu dyrektorowi, panu profesorowi, żeby odpowiedzieć, bo tych pytań było faktycznie dużo też o różne doszczegółowienie, tak, danych. Bardzo proszę, pani dyrektor.

45:32 - 49:59

Edytę Wiśniowska

Dzień dobry państwu. Bardzo dziękuję, szanowni państwo. Czuję się tutaj jakby w obowiązku zapewnić, że wszelkie działania ministerstwa mają ten charakter ciągły, jeśli chodzi o pomoc w zakresie dbania III rozwoju czytelnictwa I tutaj niewątpliwie Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa jest takim wiodącym narzędziem ku temu. Przedmiot dzisiejszego spotkania to rok 2025. I stan czytelnictwa w w tym roku, więc rok 2025 to jest ostatni rok drugiej edycji Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa I na bazie tego programu wieloletniego I I nie tylko tej edycji, ale poprzedzającej, jak I wcześniej programu Kultura, jest projektowany, jest projektowana kolejna edycja programu.

Te prace trwają, ponieważ te uwarunkowania się zmieniły I o tym trzeba pamiętać, że czas, w którym żyjemy, czasy są zmienne jak zawsze, natomiast ma to niewątpliwie wpływ na na na charakter programu, na potrzeby, które ten program ma spełniać. Niewątpliwie ten, te główne założenia, czyli wzmacnianie czytelnictwa oraz wzmacnianie roli bibliotek, która się wydaje już I tutaj raport przedstawiony przez pana dyrektora to pokazuje, ta rola bibliotek jest spora I naprawdę środki, które zostały w trakcie poprzednich edycji programu wieloletniego przeznaczone, mają odzwierciedlenie WWW sytuacji. Więc to wszystko jest brane pod uwagę przy pracy ciągłej, która trwa nad nową edycją. Tutaj wspomniana przez panią dyrektor Kanownik etap prekonsultacji, które organizowało ministerstwo, decyzją jeszcze minister Hanny Wróblewskiej. Te prekonsultacje też miały pokazać faktyczne potrzeby środowiska, więc spotkania, które odbywały się w kilku...

W cyklu, w trzech bodajże odsłonach w na przełomie lutego, marca 2000 dwudziestego piątego roku spełniły tę rolę. Środowiska miały okazję wypowiedzieć się potem w formie ankiety, przedstawić swoje stanowisko I niewątpliwie też ten głos z nas odzwierciedlenie w projektowanym, w projektowanej nowej edycji. Jest zrozumiałe to pytanie I I rodzaj zniecierpliwienia, jeśli chodzi o kolejną edycję, więc tu potwierdzam te informacje pani dyrektor. Tak, są zabezpieczone środki na rok 2027, natomiast te rozmowy nadal z Ministerstwem Finansów trwają. Trwają, ponieważ program jest wieloletni, ponieważ projektowana jest edycja 2027, 2031, więc, więc dbamy o to, aby środki zabezpieczyły całość projektowanego narzędzia, więc jesteśmy nadal w procesie I tak jak mówię, Ministerstwo jest w rozmowach z Ministerstwem Finansów.

Więc jeśli chodzi o Narodowy Program Czytelnictwa, no to mogę państwu oczywiście podać kilka danych, jeśli chodzi o ten rok 2025., czy edycję, która się zakończyła w tym

50:00 - 55:00

Edytę Wiśniowska

Ale no dane są pewnie państwu w dużej mierze znane. Są one ogólnie dostępne I tak jak wspomniałam, I ewaluacja programu I różnego rodzaju badania, raporty, w tym oczywiście raport czytelnictwa, stanu czytelnictwa, tak jak mówię, składały się na pracę, na na kształt projektowanej nowej edycji. Jeśli chodzi o inne działania, bo też należy pamiętać, że nie są. Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa nie jest jedynym narzędziem, nie jest jedynym działaniem Ministerstwa Kultury I Dziedzictwa Narodowego, jeśli chodzi o tą dbałość 000 stan czytelnictwa w Polsce. Ministerstwo przeznacza również środki na programy ministra, na programy własne instytucji, w tym Instytutu Książki.

Też oczywiście mogę państwu pokrótce przedstawić te dane, ale one są również, bo mówimy o roku ubiegłym ogólnie dostępne I są to, zapewniam, niemałe środki. One też pokazują, jak te programy, jak te ten wkład państwa, jaką spełnia rolę I jak jakby no wzbogaca III niewątpliwie wpływa na ten stan czytelnictwa I obejmuje on różne grupy wiekowe I różne aktywności jakby w zakresie tego problemu. Wspomniana tutaj ustawa o ochronie rynku książki, również czuję się w obowiązku udzielić informacji, ponieważ departament mecenatu państwa, który reprezentuję, również jestem członkiem zespołu do spraw pola literackiego, który pracował nad założeniami tej ustawy, jest złożony wniosek o wpis do zespołu do planowania prac rządu, więc to jest też proces, który jeśli chodzi o samą ścieżkę procedowania, dopiero się rozpoczął I wypracowane założenia, które oczywiście były skonfrontowane ze środowiskami, bo zespół do spraw pola literackiego składa się właśnie z ekspertów reprezentujących poszczególne środowiska obecne w całym no rynku. Zostały zaplanowane no jak z należytą wiedzą, kompetencjami również strony resortu. Natomiast należy pamiętać, że dopiero moment, kiedy dotrzemy do etapu konsultacji, wtedy, kiedy projekt ustawy zostanie upubliczniony, ponieważ on nie jest w tym momencie dostępny.

To będzie ten moment, kiedy ten projekt tak naprawdę zderzy się z tymi potrzebami I z tym oglądem sprawy całych środowisk, więc ja tutaj apeluję o o cierpliwość. Ogrom prac została poczyniona w tym zakresie I wszyscy mamy nadzieję, zarówno jeśli chodzi o Narodowy Program Rozwoju Czyternictwa, jak I ustawę o ochronie rynku książki, że te projektowane działania znajdą swój finał I spełnią oczekiwania rynku. Więc tak wygląda na ten moment proces w zakresie tych dwóch projektów. Nie jest to, są to bardzo czasochłonne działania po to, aby aby zaprojektować właściwie, aby spełnić te państwa oczekiwania, państwa, jak tu reprezentujecie też po części zainteresowane środowiska. Stąd być może nie jest to zadowalająco szybko.

Natomiast tak jak mówię, proces cały czas trwa I ze strony Ministerstwa Kultury, ze strony pani Minister, departamentów, które pracują nad tymi projektami, zostały wykonane wszelkie działania, które są niezbędne po to, aby, aby te działania, tak jak mówię, no znalazły swój szczęśliwy finał I na to wszyscy, zapewniam, czekamy. Także dziękuję. Jeśli państwu mogę jeszcze udzielić jakichś informacji, oczywiście jestem do dyspozycji.

55:01 - 56:49

Speaker 2

Bardzo dziękuję pani dyrektor. Ja tylko powiem ze swojej strony, że my jesteśmy w tej podkomisji bardzo cierpliwi. Ja tylko przypomnę, że w marcu widzieliśmy się z panią przewodniczącą do spraw, przewodniczącą zespołu do spraw Pola Literackiego I dwudziestego czwartego marca pani Agata Widuszko-Zyglewska zapewniała nas wszystkich, że ten moment tej ustawy I wpisu do wykazu prac rządowych jest już blisko. Jesteśmy już ponad pół roku później. Ustawy ciągle jeszcze nie widzieliśmy.

Pani przewodnicząca nam obieca, że jak już będzie można o niej porozmawiać tutaj na podkomisji, przyjdzie, ponieważ wtedy dyskusja dotyczyła tylko jednego elementu z rozwiązań, które się pojawiały, jednolitej ceny książki. I faktycznie ja przyjmuję ten argument, że że trudno dyskutować tylko o jednym fragmencie, jeżeli nie znamy całego schematu I rozwiązań, które w tym w tej ustawie są. Natomiast na razie no dla wszystkich jest to wielka niewiadoma. Wszyscy, którzy są związani z tym sektorem, z tym obszarem, czekają na te rozwiązania po to, żeby móc dyskutować. Ja też liczę na to, że jak tylko ta ustawa stanie się publiczna, odbędziemy dyskusję na podkomisji, bo tak jak mówiłam, prace oczywiście będą się toczyły już samej komisji.

Konsultacje społeczne I opinie różnych organizacji swoją drogą. Natomiast my będziemy mieli tutaj przestrzeń, żeby porozmawiać z przedstawicielami czy nawet wszystkimi osobami, które w tym zespole pracują I dopytać się po prostu o szczegóły, o to jak te rozwiązania w projektowanych przepisach miałyby działać. To wiadomo, że nie jest przecież ostatnie słowo, bo te przepisy mogą się w toku prac legislacyjnych zmienić. Natomiast cierpliwie czekamy na ten moment, żeby móc o tym porozmawiać. Oddaję głos panu dyrektorowi I potem panu profesorowi I czekamy na informacje.

56:51 - 59:52

Tomasz Łakowski

Dziękuję bardzo. Pani przewodnicząca, szanowni państwo, po kolei będę, tak jak padały pytania, odpowiadał. Pan poseł Józef Aciuk spytał o czytelnictwo mężczyzn I kobiet. Do niedawna różnica była dwudziestoprocentowa we wszystkich grupach wiekowych. To się zmieniło ostatnio na korzyść mężczyzn, to znaczy rzeczywiście wzrosło czytelnictwo mężczyzn.

W tej chwili kobiety to jest 47 procent, mężczyźni 34. To nadal jest oczywiście bardzo duża różnica, ale w porównaniu z tym, co było wcześniej, jest to rzeczywiście zauważalna zmiana. Powodów jest kilka. Powody są dość oczywiste. Kobiety są dużo lepiej wykształcone od mężczyzn, jako grupa.

To jest 1.. 2., częściej czytają dzieciom, czyli nie tracą kontaktu z czytaniem jako rodzajem aktywności oraz częściej rozmawiają o książkach między sobą niż mężczyźni. Taki jest stan z ostatniego badania czytelnictwa. Jeśli chodzi o Ministerstwo Edukacji Narodowej I Czytelnictwo Młodzieży I Dzieci, oczywiście my się cieszymy, że większość młodszych czyta więcej I rzeczywiście paradoksalnie wydaje nam się, osoby wychowane w czasach przedinternetowych I jeszcze przed pokusami rynku komercyjnego powinna czytać więcej, bo nie było specjalnie innych powabów przed osiemdziesiątym dziewiątym rokiem, a tak nie jest. Najmniej czytają starsi wychowani właśnie wtedy, a osoby, dla których świat cyfrowy jest oczywisty, czytają dużo więcej od nich, choć to nieco inaczej wygląda w przypadku studentów oraz absolwentów szkół wyższych.

Jeszcze 20 lat temu grupa nieczytających to było 2 procent, a w tej chwili 36. Czyli można ukończyć studia wyższe I mieć cenzus osoby inteligenta I nie przeczytać przez rok ani jednej książki. I to jest badanie, które co roku się powtarza, bo to jest 1 z tych wskaźników, które obserwujemy szczególnie mocno, czyli przede wszystkim wykształcenie wyższe, które nie wszędzie niesie za sobą zachowania inteligenckie, które jeszcze 20 czy 30 lat temu były absolutnie oczywiste, czyli to, że ma się książki w domu I się przynajmniej jedną książkę w roku czyta. Nie wiemy, nie wiemy ile jest bibliotekarek I bibliotekarzy nauczycieli. MEN nie udostępnia takich informacji, my prosiliśmy o nie, ponieważ my grupa Ja mam takie dane, tak więc mogę się podzielić później przez Dobrze, to poprosimy, bo bo o to prosiłem.

59:52 - 59:59

Speaker 18

To jest nam potrzebne do raportu drugiego, który nie jest tak popularny jak raport o stanie czytelnictwa, czyli raport o stanie bibliotek.

01:00:00 - 01:04:23

Tomasz Łakowski

Ponieważ bibliotek szkolnych jest najwięcej, mamy około trzydziestu 1000 bibliotek w Polsce, z tego 20000, około 20000, bo nie wiemy dokładnie, to są biblioteki szkolne. Więc oczywiście jest to największa grupa. Przy czym bibliotekarki I bibliotekarze pracują zgodnie z kartą nauczyciela, czyli są nauczycielami, są po prostu nauczycielami I są według innych zasad I wynagradzani, ale też inne są kryteria zatrudnienia na tym stanowisku. Bardzo niepokojący jest sygnał, który do do nas też trafiał, do nas, mówię o krajowej radzie bibliotecznej, dotyczący tego, że osoby pracujące w bibliotekach są traktowane jako darmowe zastępstwo I w tej sprawie nasze stanowisko było jasne. W Krajowej Radzie Bibliotecznej mamy 2 przedstawicielki bibliotek szkolnych, 2 przedstawicielki bibliotek pedagogicznych, więc na bieżąco jest to nam referowane.

1 z nich to jest Wiceprzewodnicząca Towarzystwa Nauczycieli Bibliotekarzy Szkół Polskich. Więc mamy na bieżąco te informacje I chcemy z nimi, z nimi działać wspólnie. Jeszcze chciałbym zwrócić uwagę na na jedną rzecz, która może nam umknie. Ja o tym wspomniałem w swojej wypowiedzi. Czytanie w Polsce kojarzy się z kobietą.

Czyta nam zwykle mama, zanim pójdziemy do szkoły. W szkole zazwyczaj jest nauczycielka, w bibliotece zwykle jest bibliotekarka. Problem, o którym pan poseł wspomniał, jest ogromny. Znaczy czytanie w Polsce dla chłopców nie kojarzy się z zachowaniem męskim, co wynika z feminizowania zawodu oraz aktywności czytelniczych. Akcja Tata też czyta, którą bardzo mocno wsparliśmy, jestem bardzo wdzięczny, dzięki temu zobaczyłem ring bokserski na Legii, bo tam była, był start tego programu, czy opowieści celebryty, który mówi, że ma wytatuowane Udo w bohaterów ulubionych książek, to jest coś, co może działać w sposób nieco odmienny I alternatywny, niż nam by się wydawało, jest oczywiste.

Jeśli chodzi o badanie, za chwilę oddam głos panu profesorowi. My badamy od piętnastego roku życia, dlatego że badania socjologiczne zazwyczaj od tego rozpoczynają wieku ze względu na w miarę samodzielne podejmowanie decyzji czytelniczych. Już jesteśmy bardziej świadomi. Natomiast badania dotyczące osób młodszych oczywiście były prowadzone, one nie są systematyczne, jak to coroczne, ale takie we współpracy z Instytutem Badań Edukacyjnych było prowadzone przez naszą współautorkę zresztą raportu, panią doktor Zofię Zasadzką. Jeśli chodzi o ewaluację, czy te akcje przynoszą konkretny efekt?

Tego nie wiem. Trzeba by zwrócić się do autorów akcji I poprosić o raporty ewaluacyjne, jaki mają z tego zwrot. Moim zdaniem duży, bo jeżeli osoby, które mają gigantyczną oglądalność, są popularne, mówią, że czytają swoim dzieciom, że sami czytają. Jeżeli 1 z bohaterów, tak, mówi o tym, że gdyby nie czytał, to po ilości, po liczbie ciosów, które otrzymał w trakcie walk, to nie... Gdyby nie to czytanie, to by spowodowało, że on dzisiaj nie byłby w stanie sklecić zdania tak jak ja przed chwilą ewidentnie.

Czy jeżeli sportowcy mówią o tym, że to nie internet, nie scrollowanie internetu ich uspokaja między zawodami, tylko czytanie książek papierowych, to jest sygnał dość jasny. Jeżeli Robert Lewandowski się dość często fotografuje z książką, czytający dzieciom, to ma to wpływ na na innych. Czy zasadniczy? Na razie obserwujemy rzeczywiście wzrost czytelnictwa mężczyzn. Pani posłanka Matysiak, raport pełny będzie za 2 tygodnie.

01:04:23 - 01:04:44

Speaker 19

Wspaniale. Kiedy wzrost czytelny? Bardzo, bardzo się cieszę. Na pewno członkowie komisji przeczytają, tak. Natomiast też chcę państwu wytłumaczyć, że ten raport pełny zazwyczaj nie cieszy się popularnością, więc z przyjemnością widzę panią przewodniczącą w gronie czytelników pełnego raportu.

01:04:44 - 01:14:26

Tomasz Łakowski

Zazwyczaj wszyscy są zainteresowani tym dziesięciostronicowym, który podaje główne wskaźniki. Więc oczywiście, kontynuując wątki żartobliwe, o których wspomniał pan poseł Świat, mamy taką pokusę z panem profesorem przygotowania raportu o czytelnictwie, raportów o czytelnictwie, żeby sprawdzić, które informacje się rzeczywiście przebijają, a które mimo naszej pracy nie znajdują zainteresowania. Kiedy wzrost czytelnictwa, kiedy zacznie się kojarzyć przede wszystkim z dorosłością? Przed pandemią, kiedy rozmawialiśmy o, chociażby o NPRC z Ministerstwem Finansów, z kancelarią premiera, to zazwyczaj rozważaliśmy różne scenariusze, jak podnieść poziom czytelnictwa, bo wiemy, że to jest sprawa ani nie polityczna, po prostu nasza przyszłość zależy od poziomu czytelnictwa. I wówczas jako taki zupełnie skrajny argument było, był taki, przecież nie zamkniemy ludzi na rok czy na 2 lata w domu, żeby z nudów zaczęli czytać.

Przyszła pandemia, zamknęliśmy ludzi I co ciekawe wyszło też w naszych badaniach, ale także innych, że rzeczywiście w pierwszym roku pandemii nastąpił wzrost czytelnictwa, a w drugim spadek. Spadek wszystkich aktywności, wszystkich aktywności, majsterkowania, wyjścia na działkę, po drugim roku pandemii, wyjścia na działkę, spotkań z przyjaciółmi, z rodziną. Jedyny wzrost był w grupie osób, która chce pójść wcześniej spać, bo jest zmęczona. I wtedy zrozumieliśmy, że ta warstwa kulturalna, która myślimy, że jest dziedziczona z pokolenia na pokolenie, jest gruba, okazała się być bardzo cienka. Co nakłada na nas obowiązki, na nas wszystkich obowiązki, tak naprawdę odtwarzania cały czas kultury w nas.

I ten 2. Rok pandemii, który rozprawił się z naszymi intuicjami I taką, takim, taką wyobraźnią nie podziałał. 2. Argument, który zawsze mieliśmy w zapasie, o którym tu zresztą wspomniano, żeby kojarzyć osoby, które odniosły sukces czy mass media z książkami. I pandemia była również weryfikatorem tego, dlatego że zobaczyliśmy w pierwszym roku pandemii większość osób wypowiadających się w telewizji na tle ściany z książkami.

To byli naukowcy, lekarze, politycy, osoby, które odniosły sukces, których obdarzamy zaufaniem bądź, bądź jakimś tam uznaniem. Są to osoby sukcesu I1W większości przypadków pokazywały naturalne swoje środowisko w domu I zazwyczaj były to książki za plecami. W pierwszym roku pandemii był wzrost czytelnictwa, w drugim tego nie było. Więc takie intuicyjne czasami nasze przekonania, co przyniesie efekt, zawodzą. Nie ma jednej przyczyny nieczytania.

Tak jak pan poseł powiedział, trudno wyjść z nieczytania, tak jak z bezdomności, z bezrobocia, jest to pewien stan, w którym się odnajdujemy. My nie mamy naturalnej potrzeby czytania I nigdy jej nie nie będziemy mieli. Niedawno spytałem jedną z bardzo ciekawych badaczek ewolucji mózgu, kiedy osiągniemy stan, kiedy będziemy mieli naturalną potrzebę czytania, taki ośrodek w mózgu. Po chwili zastanowienia powiedziała prędzej nasz gatunek wymrze. I to jest ta perspektywa, w której żyjemy.

Czytanie jest częścią cywilizacji, kultury I my musimy cały czas z tym, o to dbać. Liczę na to, że najbardziej przyniesie efekt przyjemność czytania. Jeżeli spotkamy, a myślę, że na tej sali każdy z nas miał jedną książkę, która spowodował, która spowodowała, że dzisiaj czytamy. Jeżeli ktoś nie znajdzie takiej książki, nie będzie czytał. I takim miejscem, gdzie ma się dostęp do książek, które które sprawiają przyjemność, jest biblioteka szkolna, publiczna.

To jest to miejsce, w którym za darmo ktoś, kogo obdarzamy zaufaniem, pokazuje nam tą jedną książkę, która może spowodować, że pokochamy czytanie. Bez względu na to, co dalej będziemy robić, czy będziemy zajmować się wyrafinowaną pracą zawodową, czy czy mniej. Trend wzrostu w bibliotekach można zwiększyć przez szersze otwarcie oczywiście, bo to już widzimy, jak otwarcie w soboty przyniosło efekt. Chcemy bardzo mocno pokazywać biblioteki jako przestrzeń darmową, bezpieczną, znajdującą się w każdej gminie. Nie ma obowiązku posiadania Domu Kultury, nie ma obowiązku posiadania Muzeum, jest obowiązek zgodnie z ustawą o bibliotekach posiadania biblioteki.

I to jest sieć, na której powinna się opierać odporność cywilizacyjna państwa. Tak traktujemy w tej chwili biblioteki. To jest jeszcze ważniejsze, na początku

Ery samotności, w którą właśnie wchodzimy. Ery samotności osób starszych, które po zmianie demograficznej, kiedy starsze osoby już nie żyją w wielopokoleniowych rodzinach, są samotne w bardzo wielu gminach, które się wyludniły I osób młodych, które w świecie cyfrowym pozornie są tylko w grupie, a faktycznie są samotne. Widzimy to w bibliotekach, jak siadają ludzie młodzi. Zazwyczaj, znaczy w latach dziewięćdziesiątych I później chętnie siadano przy dużym stole. Dzisiaj młodzi ludzie nie siadają przy dużym stole, tylko siadają przy oknach z widokiem na zewnątrz, stołach tam ustawionych, tyłem do sali, tyłem do czytelni.

Znaczy chcą być częścią wspólnoty, ale jednocześnie mieć granice swojego świata. I przychodzą do biblioteki publicznej, dlatego że nikt tam nie pyta ich, po co przyszli, nie wymaga żadnej opłaty, jest bezpiecznie. Dlatego te przestrzenie biblioteczne są tak bardzo ważne I na poziomie centralnym I na poziomie lokalnym. Jeśli chodzi o książki cyfrowe, czy to są alternatywni czytelnicy książek papierowych, badania do tej pory w Polsce, bo nieco inaczej to wygląda w Stanach Zjednoczonych, pokazują, że właściwie są to ci sami czytelnicy. Czyli mówiąc inaczej, jeżeli jesteśmy aktywni czytelniczą, to wybieramy albo wersję papierową, albo cyfrową.

Pani posłanka Gosek Popiołek wspomniała o kontynuacji NPRC. Bardzo dziękuję za ten głos, bardzo wspieram, bo widzimy efekt, jaki przyniósł 1.2. Edycja. A najważniejsze jest to, czym pani wspomniała, czyli wkład własny. Udało nam się tam zaszyć mechanizm, który powoduje, że biblioteka wymaga od swojego burmistrza czy wójta dołożenia dużo więcej pieniędzy niż dostaje centralnie I to jest już ponad 100000000 złotych rocznie.

My rzeczywiście osiągnęliśmy 1, moim zdaniem, z najlepszych wyników współpracy, kiedy 1 złotówka jest wydana dwukrotnie, bo mówimy o tym, że NPRcze jest przeznaczone na biblioteki, ale biblioteki nie zatrzymują tych złotówek. Wszystkie złotówki, które trafią na zakup nowości, wracają na rynek. Czyli dwukrotnie są wydane w dobrym celu. Wspierają I biblioteki, bo mają atrakcyjny księgozbiór, ale także idą na rynek książki. Także bardzo nam zależy na utrzymaniu tego mechanizmu, bo z trzydziestu trzech 1000000 centralnych robi się 103 czy 105000000.

To jest ogromny zastrzyk finansowy. Polski rynek książki to jest 4 do czterech I pół miliarda złotych. To jest bardzo mały rynek. Każde 100000000 to jest duży zastrzyk finansowy. W Polsce rynek, patrząc na liczbę mieszkańców, powinien być koło ośmiu, dziewięciu 1000000000.

My mamy taki potencjał wzrostu. Problemem jest poziom czytelnictwa. Rzeczywiście za mało osób wyciąga z portfela pieniądze, żeby kupić książki I to jest istotne. Dostęp do lektów szkolnych. Jestem zaskoczony tą informacją, dlatego że biblioteki szkolne do zeszłego roku otrzymały ogromny zastrzyk finansowy, głównie na zakupy oczywiście lektur, co bardzo ładnie wyszło na spotkaniu z GUS-em, które zaniepokoiło się zmniejszeniem liczby czytelni...

Odwiedzających biblioteki publiczne młodych. My byliśmy zachwyceni, bo to oznaczało, że młodzi wreszcie wrócili do bibliotek szkolnych, bo tam znajdowały się lektury. I teraz ten sygnał jest dla nas bardzo ważny. W tym roku nie ma programu zakupu nowości w bibliotekach szkolnych, tak jak jest w bibliotekach publicznych, kiedy pani minister Cienkowska uruchomiła finansowanie pomostowe. W bibliotekach szkolnych nie ma z dwóch powodów.

2., no finansowy to 1, ale 2. Jest taki, że w tym roku, jeśli, ale to państwo lepiej pewnie wiedzą, jest zmiana podstawy programowej, a co za tym idzie zmiana też lektur szkolnych, więc może to jest kwestia chwili, która nastąpi, która się zmieni. Mam nadzieję na najbliższej, na najbliższym spotkaniu Krawie Rat Bibliotecznych spytam nasze koleżanki z bibliotek szkolnych o to.

01:14:26 - 01:15:01

Speaker 21

Po prostu to wynikało z jakby praktyki życiowej, to znaczy przyszła do mnie mama, która rzeczywiście doświadczyła tego problemu, stoczyła wojnę z dyrekcją, z wójtem, nawet chyba interweniowała u Rzeczniczki Praw Dziecka I chyba też RPO w zakresie jakby udostępniania tego, więc tutaj jest za tym jakaś taka duża batalia I być może jest to problem. Tylko tak jak mówię, ja wychodzę z jednostkowego przypadku, nie wiem czy to jest jakaś większa skala, czy po prostu kwestia jednej, jednej szkoły.

01:15:01 - 01:15:19

Speaker 2

Ale dopytamy o to. Tak jak powiedziałam, ja przygotuję takie taką interpelację I wszystkich państwa, którzy pracują w komisji, dopisze do tego zapytania, żeby wyciągnąć po prostu informacje, bo to jest też no ciekawy ciekawy wątek, czy to jest jakaś jednostkowa sytuacja, czy może to się pojawia częściej w innym

01:15:19 - 01:19:36

Tomasz Łakowski

Znaczy, że w badaniu czytelnictwa akurat biblioteki szkolne, widzimy, mają wzrost. Wiemy, że to jest ograniczona liczba użytkowników. Nie wpuszczamy do bibliotek szkolnych osób z zewnątrz, a jednak jest wzrost. Nie jakiś spektakularny, ale tu nie możemy się spotykać spodziewać większego. Pan poseł Jacek Świat wspomniał o snobizmie.

Pozytywny snobizm jest zawsze potrzebny. To to są zachowania też ambicjonalne. Widzimy, że w Warszawie się czyta, w Warszawie jest poziom ponad siedemdziesięcioprocentowy czytelnictwa. To jest satysfakcjonujący poziom. To się wiąże też z osobami lepiej zarabiającymi, lepiej wykształconymi I ambitniejszymi pewnie w nadreprezentacji w w stolicy państwa.

Jeśli chodzi o obecność w filmach, serialach, absolutnie ma pan rację. W amerykańskim serialu bandyta spotyka się ze swoim adwokatem na tle ściany z książkami, bo to jest atrybut bycia prawnikiem w Stanach Zjednoczonych, ściana z książkami. W polskim na tle ściany z abstrakcją albo po prostu jest, kiedy w amerykańskim serialu para leży w łóżku I zaczynają rozmowę, zazwyczaj początek rozmowy odbywa się przy zamknięciu książki o odłożeniu na stolik I wtedy zaczyna się rozmowa przed snem. W polskim serialu tego faktycznie nie ma. Z różnych powodów.

Ja pytałem o to Iloną Łepkowską, która jest intensywną czytelniczką I ona powiedziała, że mieli problem z producentami, którzy uważali, że jest to lokowanie produktu. Nawet w przypadku klasyki. Więc są pewne przeszkody, wydaje się, do przejścia I warto to zrobić. Pani dyrektorka Magdalena Kanownik wspomniała o źródłach książek. To w raporcie oczywiście jest.

Porównujemy rok przedpandemiczny, czyli 2019. Do 2000 dwudziestego piątego, więc wzrost książek wtedy nastąpił z czterdziestu do czterdziestu trzech procent, a my mówimy o spadku dlatego, że w wyniku pandemii książki stały się bardzo popularne I w dwudziestym czwartym roku już było to 50 procent. Pożyczyłem od rodziny I to też jest bardzo niepokojący wskaźnik, to jest tylko 26 procent. A było 34 przed pandemią. Dostałem w prezencie, było 30 czy 34 przed pandemią, 26 obecnie.

Miałem w domowym księgozbiorze, było 19, jest 10. Wypożyczając biblioteki publicznej, mówiliśmy, wróciliśmy do czasów, było 18, jest 19, więc nawet mamy lepszy wynik niż przed pandemią. Czy wypożyczyłem z biblioteki szkolnej było 5, jest 6. Więc też widzimy, może jest mniej uczniów, to jednak ten wynik jest lepszy. Także apelujemy do do wszystkich uczestników rynku, żeby współpracować, do wydawców, do autorów, do dystrybutorów I księgarzy, dlatego że to jest w naszym wspólnym interesie.

Polski rynek ma szansę się rozwinąć, tak jak wspomniałem, mamy mniej więcej połowę tego, co powinniśmy mieć. Pan dyrektor Maciejewski też wspominał te problemy dotyczące dystrybucji. Biblioteki znajdują się w każdej gminie. 2 3. Bibliotek publicznych znajduje się na terenach wiejskich I wiejsko-miejskich, w których nigdy nie było księgarni.

I nie ma. Oczywiście księgarnie były obecne, tak jak była mowa, w miastach powiatowych I to bardzo niepokoi, że one stamtąd znikają, czy w dużych miastach. Natomiast biblioteki są tymi dystrybutorami kultury w miejscach, w których nie ma faktycznie alternatywy, w większości przypadków. Więc dbajmy o tę sieć I nie kosztem bibliotek też nie wzmacniajmy innych uczestników rynku.

01:19:38 - 01:19:59

Speaker 2

Bardzo dziękuję. Ja bardzo dziękuję za te wszystkie głosy, za te informacje. Czekam, myślę, że nie tylko ja, ale też inni członkowie podkomisji na ten pełny raport, bo jeszcze tam pewnie się znajdą jakieś ciekawe dane I informacje. Wyczerpaliśmy tym samym porządek dzienny

01:20:00 - 01:20:05

Speaker 20

Posiedzenia. Zamykam posiedzenie podkomisji I pewnie zobaczymy się w listopadzie. Dziękuję bardzo.