Podkomisja stała do spraw rodziny (PSR)

16 September 2026

Podkomisja stała do spraw rodziny (PSR) Sejm Rzeczypospolitej Polskiej

Follow its sittings
00:50 - 02:33
Speaker 2
Dzień dobry, witam państwa bardzo serdecznie.  Otwieram posiedzenie Podkomisji Stałej do spraw Rodziny.  Witam państwa posłów, wszystkich gości, wszystkich gości biorących udział w dzisiejszym posiedzeniu.  Porządek przewiduje rozpatrzenie informacji Najwyższej Izby Kontroli o wynikach kontroli, opieka nad osobami starszymi w gminach wiejskich I wiejskowiejskich.  I tu zaprosiliśmy, żeby nam to zaprezentował Prezes Najwyższej Izby Kontroli. 

Oczywiście dziękujemy za delegację, która go reprezentuje.  Czy są uwagi do porządku?  Nie ma uwag.  Stwierdziłam, że podkomisja przyjęła porządek dzisiejszego posiedzenia.  Przechodzimy zatem do jego realizacji. 

I teraz tak, szanowni państwo, jeśli mogę prosić, no bo oczywiście zainteresowane osoby mogą się zapoznać z tym raportem I sobie go przeczytać w szczegółach, więc bardzo bym prosiła, jeśli mogę panów prosić.  Nie streszczenie raportu jako takiego, tylko raczej już w oparciu o to, my mogliśmy przeczytać, a panowie znacie.  Mi zależy, żeby poświęcić uwagę temu właśnie, co wymaga korekty, zmiany, w jakim kierunku to się powinno zmieniać.  To jest, to nas interesuje, bo jesteśmy tu od tego, żeby ewentualnie sytuację poprawiać, no chyba że mam pojęcie, że nie ma nic do poprawiania, prawda?  Więc, więc bardzo proszę wziąć to pod uwagę, że każdy może sięgnąć po tego opracowania, raczej interesują nas konkluzje, żeby to wybrzmiało, bo to będzie prawda transmisja, nagranie, do którego każdy będzie mógł zajrzeć, więc więc to jest jakby istotą sprawy. 

Więc bardzo proszę, mamy gości, więc może ktoś z państwa będzie chciał zabrać głos, więc zostawimy sobie chwilę na dyskusję, A teraz oddaję panom głos.  Bardzo proszę, proszę się przedstawić I zaczynamy. 
02:33 - 08:00
Jacek Kozłowski
wiceprezes Najwyższej Izby Kontroli
Dzień dobry państwu.  Pani przewodnicząca, wysoka komisja, szanowni państwo.  Ja się nazywam Jacek Kozłowski, jestem wiceprezesem najwyższej izby kontroli.  Wraz ze mną są nasi kontrolerzy, którzy prowadzili działalność kontrolną w ramach tej kontroli, którzy przygotowali materiał, raport z tej kontroli, który państwo otrzymali, to jest pan dyrektor Konrad Kocstępski, dyrektor Departamentu Spraw Społecznych wraz ze swoim zastępstwem, panem dyrektorem Pałem Adamowiczem oraz Pardła Bartłomiej Ślusarczyk, starszy specjalista kontroli państwowej, koordynator, koordynator kontroli, o której dzisiaj mówimy.  A nasze spotkanie dotyczy kontroli zatytułowanej opieka nad osobami starszymi w gminach, w gminach wiejskich I miejsko-wiejskich. 

Kontrola zakończyła się w tym roku, choć rozpoczęła się jeszcze w roku ubiegłym.  Dlaczego podjęliśmy tą kontrolę?  Mogę powiedzieć tak, w nowej strategii najwyższej izby kontroli, którą lada chwila opublikujemy, pokażemy.  Takie główne nasze priorytety kontrolne uzasadniamy potrzebom wzmacniania odporności państwa w kontekście dwóch zagrożeń, Szerokich, wielkich zagrożeń.  Bezpieczeństwa państwa w zmieniającej się sytuacji geopolitycznej, ale też demografii. 

Sytuacji demograficznej państwa, starzenia się społeczeństwa, ale to nie tylko starzenie się społeczeństwa, spadek liczby urodzeń, te negatywne trendy demograficzne, o których wszyscy wiemy.  I to zjawisko starzenia się społeczeństw dotyczy nie tylko Polski.  Kontrola, o której dzisiaj będziemy mówić, co prawda dotyczy naszego kraju, ale jest też elementem szerszej współpracy, współpracy międzynarodowej najwyższej izby kontroli w ramach INTOSAI, międzynarodowego, Międzynarodowej Organizacji Najwyższych Organów Kontroli.  Ta kontrola była realizowana, podobna kontrola według tego samego mniej więcej scenariusza, była realizowana w dziewięciu krajach.  Także ta kontrola... 

Dzisiaj zaprezentujemy to, co my oceniliśmy w Polsce, ale była realizowana również przez Albanię, Izrael, Litwę, Macedonię Północną, Maltę, Paragwaj, Polskę, Portugalię, Słowację I Izrael I koordynowana przez najwyższy organ kontroli Izraela, który odpowiada za sporządzenie wspólnego raportu.  Ten wspólny raport jest już w projekcie, jest na etapie zatwierdzeń, nie możemy się jeszcze z państwem nim podzielić, ale myślę, że to też będzie interesująca lektura, żeby porównać to, co my widzimy w Polsce z tym, co widzą inne kraje, które zrealizowały podobną kraje, podobne podobne kontrole, ponieważ zderzają się z tym samym problemem I uważają, że jest to problem znaczący.  No nie trzeba uzasadniać potrzeby, potrzeby przyjrzenia się tym zagadnieniom w Polsce.  Spodziewamy się, że w 2000 sześćdziesiątym roku, tak mówią prognozy, co 3.  Polak będzie osobą, będzie seniorem. 

Ale już dzisiaj widzimy to starzenie się społeczeństwa, już dzisiaj widzimy coraz większe wyzwanie, które ona, ono przed nami, przed nami niesie.  Polityka państwa skierowana do osób starszych, polityka społeczna w głównej mierze na tym poziomie lokalnym, bezpośrednim kontakcie z potrzebującymi, jest realizowana przez samorządy.  Państwo uruchamia różne instrumenty wsparcia dla osób starszych, które potrzebują tego wsparcia, ale dostarczycielem tego wsparcia jest administracja lokalna, a to jest administracja samorządowa.  W naszej kontroli przyjrzeliśmy się trzydziestu czterem gminom leżącym na terenie dziesięciu województw I analizowaliśmy na ile efektywnie one korzystają z rządowych instrumentów wsparcia, za których dostarczenie obywatelom odpowiadają właśnie samorządy.  I może lekko wyprzedzając to, co państwu pokażemy, chciałbym zwrócić uwagę na jedną najważniejszą rzecz, która, która w moim przekonaniu wynika z tej kontroli. 

Odchodzi w przeszłość, mamy taką nadzieję.  Taki model realizowania działań w obszarze opieki społecznej, zwłaszcza skierowanych do ludzi starszych, w których, w których samorządy realizowały to w sposób reaktywny, w sposób bierny, czekając na przyjście klienta, który przyjdzie I poprosi o wsparcie.  Bardzo wyraźnie ta kontrola pokazuje, że nie da się już w ten sposób działać, choć są wciąż jeszcze gminy, które tak działają, ale jest ich coraz mniej.  Są też gminy I jest ich na szczęście coraz więcej, które realizują tą pomoc proaktywnie.  Proaktywnie wychodząc do potrzebujących, proaktywnie przede wszystkim ich identyfikując. 

08:00 - 09:37

Jacek Kozłowski

I mamy takie przykłady gmin, o których pewnie panowie za chwilę powiedzą. Myślę, że warto na to przede wszystkim kłaść nacisk. Państwo nie może czekać, że osoba potrzebująca sama się zidentyfikuje, przyjdzie, opowie o tym, że ma problem I dopiero wtedy reagować. Państwo musi aktywnie, aktywnie, zwłaszcza na obszarach, gdzie mamy do czynienia ze zjawiskiem depopulacji, gdzie ludzie starzy zostają sami. Państwo musi aktywnie być w kontakcie z tymi lokalnymi, małymi społecznościami, pozyskiwać informacje choćby poprzez sołtysów o tym, kto potrzebuje wsparcia, nie czekać aż te osoby potrzebujące same zgłoszą się do do GOPS-ów czy czy czy do innych instytucji pomocy społecznej działających na poziomie lokalnym.

Tak jak powiedziałem, są ze mną osoby odpowiedzialne za te kontrole. Ja taki mamy sposób pracy, że poszczególni członkowie ścisłego kierownictwa nich nadzorują te kontrole. Ja miałem przyjemność nadzorować tą kontrolę, zatwierdzać dokumenty, które powstały w wyniku tej kontroli, wystąpienia pokontrolne I przede wszystkim informację pokontrolną, ale poproszę moich współpracowników z NIK-u o przedstawienie szczegółowych wyników tej kontroli. Przekazuję głos panu dyrektorowi Konradowi Kostepskiemu, dyrektorowi przypomnę Departamentu Spraw Społecznych.

09:39 - 09:59

Konrad Kostępski

Dziękuję panie prezesie, szanowna pani przewodnicząca. Na wykresach, które, które pojawiły się na slajdzie, widzimy strukturę wiekową ludności w Polsce. I tutaj kluczowy z punktu widzenia tej kontroli

09:59 - 10:01

Speaker 1

jest

10:00 - 20:28

Konrad Kostępski

Pomarańczowy słupek, który w roku dziewięćdziesiątym, 1900 dziewięćdziesiątym wynosił 128 procent I to była, to był udział w ludności w wieku poprodukcyjnym. W roku dwudziestym trzecim 20, już 23.310 procenta. Zgodnie z prognozami w 2000 trzydziestym roku będzie to 25 procent. Natomiast to o czym wspomniał pan prezes Jacek Kozłowski, w roku 2000 sześćdziesiątym może to być 38 procent ludności. Badania wykazały, że relatywnie największy jest udział osób starszych, zdecydowanie potrzebujących wsparcia wśród mieszkańców wsi.

Ogółem jest to około dziesięciu procent mieszkańców w wieku senioralnym. I taka struktura jest spowodowana, tak jak też wspomniał pan prezes, zarówno sytuacją demograficzną, ale także migracją ludności ze wsi do miast. W ciągu ostatniej dekady w całej Unii Europejskiej zaobserwowano wzrost udziału populacji w wieku 60 lat I więcej o 2.9 dziesiątych punktu procentowego. Najwyższe wzrosty odnotowano w Polsce. Na drugim miejscu jest Słowacja I na trzecim Chorwacja.

Przechodząc do samej kontroli. Kontrolą objęliśmy 5 form opieki nad osobami starszymi, to jest usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, specjalistyczne usługi opiekuńcze, usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania w formie usług sąsiedzkich, usługi asystencji osobistej realizowane na podstawie programu asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami, a także wsparcie w dziennych domach senior plus oraz klubach senior plus, które realizowane były na podstawie wieloletniego programu. Jeśli chodzi o zakres objęty kontrolą, obejmował on identyfikację potrzeb osób starszych, dostęp do poszczególnych form opieki, a także prawidłowość I skuteczność realizowanych form opieki. Celem kontroli było odpowiedzenie na pytanie, czy gminy wiejskie I miejsko-wiejskie prawidłowo I skutecznie zapewniły opiekę nad osobami starszymi. W szczególności czy gminy rzetelnie identyfikowały potrzebę osób starszych w zakresie opieki w miejscu zamieszkania oraz czy zapewniały tym osobom dostęp do tego rodzaju opieki, opieki, przepraszam.

A także czy wybrane formy opieki w miejscu zamieszkania nad osobami starszymi w gminach wiejskich, miejsko-wiejskich realizowane były prawidłowo I skutecznie. W kontrolowanych gminach, było to 19 samorządów, udział osób starszych wynosił od dwudziestu dwóch do trzydziestu procent mieszkańców I w większości z tych gmin systematycznie wzrastał. Jednocześnie gminy wiejskie I miejsko-wiejskie, gminy wiejskie I miejsko-wiejskie były szczególnie narażone na te problemy, o których, o których państwu przed chwilą wspomniałem. Tutaj jeszcze wracając do tego slajdu, kontrolą objęty został 1 urząd gminny, 1 dzienny dom senior plus, a także 19 ośrodków pomocy społecznej lub centrum, centrów usług społecznych. Kontrolę prowadził Departament Spraw Społecznych, a także Delegatury NIK w Katowicach, w Kielcach, w Łodzi, w Szczecinie oraz Wrocławiu.

Należy podkreślić, że skontrolowane ośrodki nie odmawiały przyznawania osobom starszym wsparcia w miejscu zamieszkania. Co do zasady nie odmawiały, z około sześciu 1000 osób objętych w tych ośrodkach wsparciem natrafiliśmy na 22 odmowy przyznania osobom takiej pomocy I dotyczyło to sytuacji, gdzie rodzina mogła osobie starszej zapewnić własną opiekę. W dwóch przypadkach kierownicy przyznali, że część osób starszych nie została objęta opieką w miejscu zamieszkania, chociaż takiego wsparcia wymagała, ponieważ gminy nie miały realnych możliwości zapewnienia pomocy wszystkim seniorom potrzebującym tej pomocy. W zdecydowanej większości przypadków pomocy seniorom udzielano na wniosek danej osoby, nie udzielono wsparcia z urzędu. Przykładem gminy, która świadczyła wszystkie kontrolowane formy pomocy osobom starszym, starszym był Zbuczyn.

W latach objętych kontrolą rozwijała się różnorodność oferty. Poza objętymi kontrolą formami wsparcia gminy oferowały również transport dla seniorów, drobne naprawy domowe w siedmiu gminach, wypożyczalnie sprzętu rehabilitacyjnego w czterech gminach I telefon zaufania w jednej ze skontrolowanych gmin. W ramach kontroli od wszystkich wojewodów pozyskaliśmy informacje dotyczące wyżej wymienionych form pomocy dla osób starszych, świadczonych w latach 2022-dwa 1000 e 25 przez gminy miejskie, wiejskie I miejsko-wiejskie. W tym okresie w skali kraju wsparcie w formie usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania nie zapewniało 275 gmin wiejskich I miejsko-wiejskich. Specjalistycznych usług opiekuńczych nie zapewniało 1816 gmin, a usług opiekuńczych w formie sąsiedzkiej 1679 gmin.

Pomimo, że organizowany, organizowanie I świadczenie tych form pomocy należy do obligatoryjnych zadań własnych samorządów gminnych. Dodatkowo należy zwrócić uwagę, że 646 gmin nie świadczyło usług w ramach programu asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością, a 1487 gmin w ramach programu senior plus. W trzydziestu czterech gminach, to stanowi 1 I pół procenta wszystkich gmin wiejskich I miejsko-wiejskich, leżących na terenie dziesięciu województw, nie oferowano osobom starszym żadnej z form pomocy udzielanej na podstawie przepisów ustawy o pomocy społecznej, to jest usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych oraz usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania w formie usług sąsiedzkich, a także nie oferowano pomocy w ramach dwóch programów, o których wspomniałem. I co widać na mapce za moimi plecami, najwięcej gmin znajduje się na obszarze województwa mazowieckiego, jest co 9 gmin. Na obszarze województwa łódzkiego I podlaskiego jest 5 gmin, które nie świadczą żadnych z tych usług I na obszarze województwa lubelskiego 4 gminy.

W stu osiemdziesięciu pięciu gminach wiejskich, miejsko-wiejskich leżących we wszystkich województwach osoby starsze nie korzystały z usług opiekuńczych. Na to też należy zwrócić uwagę, bo jest to najpopularniejsza forma usług. Wsparcie seniorom w wieku 60 lat I więcej w ramach programu wieloletniego Senior Plus zapewniło 16 z dziewiętnastu gmin objętych kontrolą. Dzienne domy Senior Plus funkcjonowały w siedmiu, a kluby Senior Plus w jedenastu kontrolach, kontrolowanych gminach. Tutaj należy podkreślić, że dobór samorządów do kontroli był celowy I szukaliśmy tych samorządów, które realizują zadania tak, abyśmy nie wchodzili do tych samorządów, w których nie będziemy mieli co kontrolować po prostu.

Tak więc te wyniki one I tak wyglądają bardzo korzystnie. Natomiast dlatego pozwoliłem sobie przedstawić tło tych samorządów, które zadań w ogóle nie realizują lub nie realizują części usług. Usługi asystencji osobistej dla osób z niepełnosprawnościami świadczone w ramach programu Asystent osobisty były świadczone we wszystkich dziewiętnastu skontrolowanych gminach, w tym liczba osób objętych wsparciem powyżej sześćdziesiątego roku życia wynosiła 1316. W latach 2022, 2025 wśród osób starszych z niepełnosprawnością nastąpił znaczny wzrost zainteresowania takimi usługami, na co wskazują liczby seniorów korzystających z opieki asystentów. W 2000 dwudziestym drugim roku skontrolowane jednostki objęły osobistą asystencją dwustu 1 seniorów, w dwudziestym trzecim już dwustu osiemdziesięciu siedmiu, w dwudziestym czwartym trzystu osiemdziesięciu dwóch seniorów, a w pierwszej połowie 2000 dwudziestego piątego roku liczba ta zwiększyła się do czterystu czterdziestu sześciu osób.

Oznacza to, że na przestrzeni trzech lat liczba osób po ukończeniu sześćdziesiątego roku życia korzystająca z pomocy asystenta osobistego wzrosła dwukrotnie. W 2000 dwudziestym trzecim roku I tutaj też wspomnę o tym, chociaż na slajdzie tego nie ma. Po raz 1. Zaczęły być świadczone usługi opiekuńcze w formie usług sąsiedzkich. Jak wskazują dane liczbowe, liczba seniorów korzystających z tych usług w dwudziestym trzecim roku wynosiła stu 124 osoby.

Ogółem. Tak, ogółem 100 124 osoby. Przyznano na tej podstawie 26 I pół tysiąca świadczeń na łączną kwotę pięciuset dziewięćdziesięciu trzech 1000 złotych. W dwudziestym czwartym roku było to już 3153 osoby, a świadczenia, które zostały udzielone

Zajmowały kwotę jedenastu 1800000. Tak więc tutaj widzimy naprawdę znaczący wzrost, ale wiadomo każdy program, czy każda forma opieki na starcie musi dotrzeć do odbiorców. Jeśli chodzi o wydatki... Tutaj poproszę może pana Bartłomieja Ślusarczyka o przedstawienie dalszych wyników kontroli, a także przejdziemy do wniosków, o które pani przewodnicząca prosiła. Dziękuję.

20:30 - 21:44

Bartłomiej Ślusarczyk

Szanowna pani przewodnicząca, w dalszej części przedstawię pokrótce kwestie finansowe oraz najważniejsze ustalenia I wnioski wynikające z kontroli. Jak widać na wyświetlanym slajdzie, w dziewiętnastu gminach, w których w ośrodkach pomocy społecznej przeprowadzono kontrolę w latach 2022 do 2000 dwudziestego czwartego roku, wydatki na opiekę nad osobami strefowymi realizowane w pięciu kontrolowanych formach wzrastały. Wynosiły one odpowiednio w poszczególnych latach 36500000 oraz 27400000 złotych w 2000 dwudziestym czwartym roku. W pierwszej połowie 2000 dwudziestego piątego roku było to 14000000 złotych, tak że można domniemywać, że ta kwota w dalszym ciągu będzie, te wydatki w dalszym ciągu będą wzrastały. Mimo tych wzrostów, kierownicy ośrodków pomocy społecznej wskazywali, że w związku z liczbą I zakresem zadań wynikających z dynamicznie rosnącej liczby seniorów w gminach, środki są niewystarczające, a potrzeby często przekraczają możliwości finansowe gminy.

21:45 - 22:31

Speaker 6

Problemem, o którym należy też wspomnieć, jest, są późno przekazywane środki z programów rządowych. W przypadku części programów umowy były zawierane nawet w połowie roku, co może powodować opóźnienia w rozpoczęciu usług, konieczność finansowania ich czasowo z budżetu gminy, czy problemy z zatrudnianiem specjalistów. Z tego można wyciągnąć wniosek, że system jest częściowo uzależniony od konkursowego I rocznego finansowania, podczas gdy potrzeby seniorów mają charakter stały. Generalnie kontrola wykazała, że objęte kontrolą ośrodki pomocy społecznej realizujące podstawowe formy opieki w miejscu zamieszkania nad osobami starszymi, zapewniały senior... Dziękuję.

22:31 - 24:02

Speaker 7

Zapewniały seniorom korzystającym ze wsparcia usługi w sposób zgodny z obowiązującymi przepisami. Pomocy udzielano co do zasady wszystkim zainteresowanym, to jest około pięciu procentom starszych mieszkańców gminy. Wśród mocnych stron systemu opieki nad osobami starszymi można wskazać rozpoznawanie sytuacji seniora I przygotowanie indywidualnego planu pomocy oraz to, że pomoc była co do zasady przyznawana w krótkim czasie po przeprowadzeniu wymaganych czynności, Między innymi po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Warto też nadmienić, że skuteczność otrzymywanego wsparcia została niejako potwierdzona przez seniorów uczestniczących w anonimowym badaniu ankietowym przeprowadzonym przez NIK, w którym zdecydowana większość ankietowanych, to jest 347 osób z pięciuset, pozytywnie oceniła wpływ otrzymywanych usług na samodzielne zamieszkiwanie we własnym domu lub mieszkaniu. Natomiast wśród słabych stron NIK wskazuje na brak oceny skuteczności wsparcia dokonywanej przez Ośrodki Pomocy Społecznej, nierówny dostęp do usług między gminami, brak monitoringu sytuacji seniorów samotnie gospodarujących I zamieszkujących ostatnie piętra budynków wielorodzinnych, brak jednolitych standardów usług opiekuńczych, różnie rozumiane pojęcie trwałości placówek senior plus oraz to, czego dotyczy bezpośrednio wyświetlany slajd, czyli brak systemowego rozpoznania potrzeb seniorów I obejmowanie monitoringiem wyłącznie osób znanych, znanych Ośrodkom Pomocy Społecznej.

24:05 - 25:05

Speaker 9

Gminy zasadniczo monitorowały osoby już korzystające z pomocy, zamiast aktywnie wyszukiwać osób je potrzebującej. Wszystkie 19 skontrolowanych jednostek miało co najwyżej ogólną wiedzę o liczbie I strukturze seniorów wymagających wsparcia. Szczególnie słabo rozpoznano, rozpoznawano sytuację osób samotnie mieszkających, osób potencjalnie wymagających pomocy w przyszłości, seniorów doświadczających samotności, izolacji oraz osób mieszkających w trudno dostępnych miejscach. W żadnym z dziewiętnastu jednostek objętych kontrolą nie określono sposobu identyfikowania samotnych seniorów ani nie prowadzono bazy takich osób. Stąd wniosek skierowany do samorządów gminnych o podjęcie przez gminy stałych działań ukierunkowanych na rozpoznawanie sytuacji osób starszych, między innymi w zakresie uwarunkowań rodzinnych, bytowych, dochodowych, zdrowotnych oraz problemów wynikających ze specyfiki danej gminy, a także podejmowanie działań w celu objęcia pomocą osób jej potrzebujących.

25:10 - 27:55

Speaker 8

Jak wspomniałem wcześniej, jedną ze słabych stron systemu zidentyfikowaną przez NIK jest brak jednolitych standardów usług opiekuńczych. Zdaniem NIK, najwyższej izby kontroli, określenie zasad w odniesieniu do realizacji usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania jest dobrą praktyką I ma pozytywny wpływ na jakość udzielanej opieki. Świadczący usługi mają wtedy punkt odniesienia w postaci wskazówek odnoszących się do sposobu I częstotliwości wykonywania poszczególnych czynności u osoby starszej, seniorom, natomiast pozwalają wymagać I oczekiwać od opiekunów wykonania konkretnych określonych prac. W ocenie NIK takie normy są pomocne przy ocenie, przy ocenie jakości świadczonych usług opiekuńczych. Umożliwiają też porównanie I dokonanie oceny poszczególnych pracowników I stwarza to możliwość korygowania podejmowanych przez nich działań.

W związku z tym NIK skierował, Najwyższą Izba Kontroli skierowała wniosek do Ministra Rodziny, Pracy I Polityki Społecznej o upowszechnienie dobrych praktyk odnoszących się do zakresu I sposobu wykonywania usług opiekuńczych oraz kwalifikacji I osób je wykonujących. Jak również wspominałem wcześniej, jedną ze słabszych stron systemu opieki nad osobami starszymi jest różnie rozumiane pojęcie trwałości placówki z programu Senior Plus. W jednej z kontrolowanych jednostek w czasie utrzymywania trwałości klubu Senior Plus liczba godzin zajęć dla seniorów została zmniejszona o połowę. To jest z oferty dwudziestogodzinnej tygodniowo do dziesięciogodzinnej tygodniowo. I tutaj trzeba podkreślić, że zgodnie z programem Senior Plus jednostki samorządu są zobowiązane do wykazania utrzymywania trwałości realizacji zadania przez okres co najmniej trzech lat od dnia następującego po dniu zakończenia realizacji zadania.

Trwałość realizacji zadania oznacza utrzymanie funkcjonowania ośrodka wsparcia oraz utrzymanie w nim mniej zadekla, zadeklarowanych w ramach realizacji programu. To wynika z programu. Natomiast z treści ani programu, ani umów nie wynika, czy w czasie utrzymania trwałości liczba godzin zajęć oferowanych seniorom powinna być taka sama, w okresie otrzymywania dotacji na funkcjonowanie placówki. Dlatego w związku z zakończeniem obowiązywania już programu Senior Plus oraz przyjęciem przez Radę Ministrów programu wieloletniego na rzecz osób starszych, aktywni, seniorzy, asy na lata 2026, 2030, najwyższa izba kontroli wskazała na potrzebę doprecyzowania pojęcia utrzymania trwałości I realizacji zadania. To jest jednoznacznego wskazania, czy trwałość realizacji zadania oznacza wyłącznie utrzymanie działalności ośrodka wsparcia oraz utrzymanie w nim liczby miejsc, czy oznacza także utrzymanie liczby godzin zajęć oferowanych seniorom.

27:56 - 28:19

Speaker 11

W związku z tym skierowano wniosek do szefa kancelarii Prezesa Rady Ministrów o ustalenie w programie wieloletnim na rzecz osób starszych Aktywni Seniorzy Asy na lata 26, 4030 zasad utrzymania trwałości realizacji zadania Dziennych Domów Senior Plus I klubów Senior Plus. Dziękuję za uwagę. Z naszej strony to wszystko.

28:19 - 28:25

Jacek Kozłowski

Dziękujemy państwu I jesteśmy do dyspozycji. Prosimy o ewentualne pytania czy też komentarz.

28:28 - 33:02

Speaker 2

Bardzo uprzejmie dziękuję. Otwieram dyskusję. To jest ten moment, kiedy można zadać pytanie. Ja tylko powiem, że rzeczywiście z takiego doświadczenia poselskiego my na dyżurach poselskich też jakby taką częścią pracy jest, to są spotkania z seniorami, którzy myślą, że jak przyjdą do biura poselskiego, to otrzymają pomoc I to rzeczywiście, to są tacy goście, których naprawdę spotykamy często. I ja obserwuję po tych swoich kilkunastu latach takie, takie mam 2 spostrzeżenia.

Często są ludzie, którzy zetknęli się z pomocą społeczną, ale absolutnie jej nie chcą. Znaczy brakuje moim zdaniem, ja to oceniam, tak oceniając też powiedzmy kondycję psychiczną tych niektórych samotnych, starych ludzi, że chyba brakuje determinacji po stronie opieki społecznej, starać się do nich dotrzeć, bo oni odrzucają pomoc z różnych powodów I tu trzeba po prostu jakąś pracę wykonać, cierpliwość wykazywać, bo, bo ci ludzie potrzebują pomocy, tylko nie chcą jej z pomocy społecznej, prawda? Pani opiekunka, która do nich trafiła po prostu była nie taka, siaka albo jakaś I ten człowiek ostatecznie pozostaje jednak sam, prawda? I też rzeczywiście trafia na dyżury poselskie mnóstwo osób starszych, które są samotne, bo ich dzieci wyemigrowały. To nawet nie jest kwestia,

Do innego miasta, tylko w ogóle do innego kraju. I ja też obserwuję w związku z tym, mam takie wnioski, że te dzieci oczywiście, myślę, że to tu działają jakieś mechanizmy takie psychologiczne, w rozmowie telefonicznej, czy kiedy odwiedzają swojego rodzica raz na rok, oceniają, że jest w dobrej formie I że może ta opieka być taka zdalna, bo jest wszystko pod kontrolą. Jednak po takiej dłuższej rozmowie no okazuje się, że, że sprawa też jest poważna, prawda? I, I znowu do takiej osoby nie dotrze pomoc żadna formalna, bo nie będzie inicjatywy ani ze strony, tak jak sami panowie zwróciliście uwagę, tej starszej osoby, ani ze strony, prawda, rodziny, no bo oni się dobrze czują, mają poczucie komfortu, że wszystko jest pod kontrolą, że zajrzy sąsiadka, że tu wysyłam pieniądze, a tu płacę rachunki, wszystko gra, prawda? Więc rzeczywiście to spektrum, ja tu podaję takie 2 przykłady, bo chcę powiedzieć, że to spektrum takiej samotności po prostu jednak jest naprawdę spore I myślę, że też może być dla wielu zaskakujące.

Są to po prostu zupełnie nowe jakby oblicza I postaci starości, nie? Że są ludzie, którzy potrafią po tą pomoc sięgnąć się I domagają albo mamy takie, takich emerytów, którzy są nawet aktywni, chodzą na uniwersytety trzeciego wieku, na różne sposoby się udzielają I tak dalej. I pozostaje naprawdę bardzo dużo osób starszych, którzy pozostają w izolacji z różnych przyczyn I właściwie właśnie warto by dociec co, z czego to wynika. Ja myślę sobie, że też często są to kwestie kulturowe, czyli takie też przekonanie, że nie poproszę o pomoc, będę sobie radzić za wszelką cenę. Proszenie o pomoc jest wstydem, prawda?

Przyznanie się, że jestem tutaj pozostawiony przez dzieci, rodzinę I że nie mam przyjaciół, jest też moim zdaniem ma to oblicze kulturowe właśnie, że człowiek nie chce się do tego przyznać, że po prostu poniósł porażkę w jakiejś przestrzeni. No I I faktycznie też izolacja związana z z kwestiami takimi infrastrukturalnymi. 4. Piętro bez windy to też jest zjawisko, zwłaszcza z kolei być może w większych miastach, ale jednak 4. Piętro bez windy to też jest, to też jest małe miasteczko I często popegeerowska wieś, bo, bo tam przecież też takie zwykle na uboczu wsi powstawały w latach siedemdziesiątych I osiemdziesiątych bloki I one właśnie też dzisiaj tam w tych mieszkankach na trzecim, czwartym piętrze też zostali ci starzy rodzice, a dzieci po pojechały szukać lepszego życia w wielkich miastach.

No więc rzeczywiście duże spektrum problemów. Jeszcze raz bardzo dziękuję, bo rzeczywiście ja oceniam, że ten raport jest bardzo ważny, bardzo interesujący. No rozumiem, że oceniacie panowie wybrane gminy, ale to jest, myślę, to spojrzenie tutaj się przebija, że jednak problem jest szerszy I że warto się temu jeszcze przyglądać I robić to po prostu regularnie I systematycznie. Zapraszam do zadawania pytań I głosów w dyskusji. Bardzo proszę.

33:16 - 38:21

Iwona Kozłowska

Pani przewodnicząca, szanowni państwo. Dla mnie zawsze interesujące są te raporty, które są prezentowane przez NIK, ponieważ zawsze uważam, że one są bardzo dokładne, przejrzyste I wyczerpujące. Mam pytanie po 1. Takie. Czy państwo też wprowadziliście kontrolę przygotowania programów, które potem będą przekazywane do podmiotów, mówię tutaj o samorządach lokalnych, do gmin.

Czy, czy dobrze były w ogóle te programy przygotowane przez Ministerstwo? To jest 1 rzecz, a 2. Rzecz czy państwo podczas swojej kontroli zwróciliście uwagę albo zauważyliście możliwość wsparcia, opieki nad seniorami w innych formach. Czy narzuciło się państwu coś takiego, że można by było zaproponować seniorom jeszcze inne rozwiązania, jeżeli chodzi o wsparcie ich? Tym bardziej, że w mojej opinii I z mojego doświadczenia, ja to powtarzam I pewno już państwo się z tym spotkaliście, kiedy ja to, bo mówiłam to wielokrotnie, że właściwie to można seniorów ze względu na stan psychosomatyczny podzielić na, na takie 3, 3 grupy powiedzmy.

Na tych, którzy są sprawni, aktywni I bardzo chcą uczęszczać na różnego rodzaju zajęcia, wykłady, uniwersytety trzeciego wieku. Potem mamy tych seniorów, którzy z różnych powodów rodzinnych, zdrowotnych po prostu sami zamknęli się w swoich czterech ścianach, padają depresję, zaczynają z tego powodu też chorować. Powodem jest też na przykład brak dzieci, bo przecież też mamy wielu samotnych seniorów albo to, że dzieci już są od dawna poza miejscem bliskim zamieszkania rodzica, bo wyprowadzili się na przykład poza granicę kraju wtedy, kiedy rodzice byli jeszcze bardzo sprawni, a lata biegną. I są też seniorzy, którzy są już bardzo niepełnosprawni, którzy wymagają całodobowej opieki I którzy potrzebują tego całodobowego wsparcia. Tu mamy różne oczywiście też formy tej opieki.

Najczęściej, jeżeli jest to możliwe, to jest rodzina, ale mamy też instytucje I to, o czym państwo mówiliście, opiekunki środowiskowe, mamy też pielęgniarki środowiskowe. Oczywiście z dostępem jest różnie, tu przyznaję, ze względu na to, w jakim miejscu osoba starsza zamieszkuje. Niestety w dalszym ciągu nie udało nam się wyrównać szans dla każdego seniora, aby ten dostęp był taki sam jak w większych aglomeracjach I również, aby taki sam dostęp był w małych aglomeracjach. I mnie cały czas nurtuje to, że takie pytanie, co my jeszcze moglibyśmy zrobić oprócz tego, co jest, bo trochę się też przyzwyczailiśmy do pewnego szablonu wsparcia seniorów, czy można by było jeszcze coś takiego zrobić, co co by mogło ten system wesprzeć? Ja zaproponowałam ze swej strony mieszkania chronione, o których bardzo często mówię.

Żałuję, że niewiele się o tym rozmawia, ale właśnie dla tych seniorów, którzy są na skraju, czyli między aktywnością, a między tą zależnością, których można by było jeszcze wesprzeć z różnego rodzaju działaniami, aby mogli dalej być aktywni w swoim środowisku I w swoim otoczeniu, to właśnie temu mogłyby służyć mieszkania chronione. I to jest takie 1 z rozwiązań, które ja wprowadziłam u siebie, kiedy pracowałam w Domu Pomocy Społecznej. To nam się bardzo sprawdzało I myślę, że, że można by było o tym pomyśleć, bo więcej mówimy o mieszkaniach treningowych dla młodych ludzi, co jest niezmiernie ważne. Oczywiście, że tak. Ja z tym nie dyskutuję dla, dla młodzieży, która opuszcza placówki opiekuńczo-wychowawcze czy, czy no podlega, musi podlegać jakiemuś wsparciu ze względu na, na wcześniejsze konflikty z prawem na przykład, tak.

I oczywiście to jest jak najbardziej potrzebne, ale dla seniorów możemy, bo seniorów możemy wesprzeć również w ten sposób, że czasowy pobyt w mieszkaniu chronionym może spowodować, że, że on wróci do tego środowiska I będzie nadal samodzielnie funkcjonował. I to są takie moje uwagi, takie przemyślenia, takie wątpliwości I być może panowie coś odpowiedzą na te moje uwagi. Dziękuję bardzo. Dziękuję bardzo uwagę. Dziękuję.

38:21 - 38:24

Speaker 12

Czy ktoś z państwa jeszcze chce zabrać głos? Bardzo proszę.

38:25 - 39:59

Sylwester Gałek

Dzień dobry. Może się przedstawię. Sylwester Gałek pełni funkcję dyrektora DPS-u w Krzyżanowicach, powiat radomski. Ale ja również jestem kierownikiem klubu Senior Plus w Głowaczowie. Więc jakby tematyka jest mi I troszkę znana.

I chciałbym się odnieść tutaj do słów pani przewodniczącej, jak również pana prezesa, bo w moim przekonaniu zostały jakby dotknięte takie bardzo istotne sprawy, a mianowicie została poruszona samotność, jak I również wykluczenie. I rzeczywiście ja mogę tutaj powiedzieć jakby z perspektywy praktyka, że rzeczywiście tak bywa. IIW tym momencie, proszę państwa, pan prezes mówił o takich sprawach, zresztą tutaj w raporcie jest odniesienie, że ośrodki pomocy jakby działają na wniosek. Na wniosek, ta diagnostyka jakby tego, tego, tej tkanki ludzkiej I tego problemu jest jakby mało, mało znana dlatego, że nie wychodzimy jakby naprzeciw potrzebom I oczekiwaniom. No I ja w tym momencie chciałbym się zapytać, a może, że tak powiem zwrócić uwagę, że w pewnym momencie jakby swojej działalności zauważyłem, że kluby senior same w sobie nie muszą być swoistymi takimi ośrodkami, które wynikają z definicji, że są to

40:00 - 41:34

Sylwester Gałek

Miejsca do spędzania czasu wolnego, dobre miejsca, ale mogą być taką swoistą bazą danych, bo rzeczywiście, proszę państwa, żeby człowiek nie był stygmatyzowany, czuł się komfortowo, to bardzo często lubi się otworzyć w dobrym towarzystwie. W towarzystwie sobie bliskim I tak dalej. Po prostu musi czuć się bezpiecznie. Ja tu z perspektywy praktyka zauważyłem I wielokrotnie tego doświadczyłem, że jakby ja pozyskał 1. Informacje ze strony seniorów I dopiero my jakby przekierowaliśmy sprawę do GOPS-ów I tak dalej o osobach, które będą dopiero co wymagać w perspektywie pomocy.

Dlatego wydaje mi się, że jest to jakby taka duża furtka do tego, żeby wychodzić naprzeciw, żeby kluby pomagały w diagnozowaniu jakby przypadku, a temu tak naprawdę musimy sprostać, dlatego że tak jak państwo zauważyliście, no proces demograficzny przebiega w zastraszającym tempie. Tego chyba nie unikniemy. No I to jakby moje takie spostrzeżenie, żeby tutaj rozszerzyć jakby, jakby to ująć, takie kompetencje klubów senior plus. Tak że takie moje zapytanie, czy bierzecie państwo takie, taką perspektywę pod uwagę.

41:37 - 41:41

Speaker 14

Dziękuję. Czy ktoś z państwa jeszcze chce zabrać głos? Bardzo proszę.

41:42 - 44:19

Paweł Wiśniewski

Dzień dobry pani przewodnicząca, panie prezesie, szanowni państwo, ja mam takie 2, 3 pytania. Czy Paweł Wiśniewski, uczelnia Korczaka I Lubelskie Obserwatorium Centrum Usług Społecznych. Czy państwo w raporcie, może nawet nie tyle w samym raporcie, ale w samych badaniach przeprowadzaliście, może tego nie ma w raporcie, porównywaliście taką świadczenie usług przez Ośrodki Pomocy Społecznej a Centra Usług Społecznych. CUS-y, reforma od 2000 dwudziestego roku, odko pan, no wyszedł z kancelarii pana prezydenta, wtedy ta ustawa I czy zmieniła się sytuacja no ogólnie usług społecznych, ale też dla seniorów oferty Gopsy po przekształceniu w CUS-y. No bo na pierwszym slajdzie mieliśmy te CUS-y.

I czy ewentualnie na przykład gdzieś w badaniach to wyszło, może w jednym na przykład, czy w dwóch choćby CUS-ach, że był GOZ, nie było usług, gmina przekształciła OPS w CUS, te usługi się pojawiły, że jakieś pozytywne efekty tej reformy przekształceniowej. To jest jakby takie moje 1 pytanie I też czy gdzieś w badaniach może też no nieuwzględnionych w raporcie wyszły właśnie te troszeczkę, jakieś postulaty zmiany przepisów, nawet funkcjonowania tych klub, klubów seniora plus czy, czy innych upraszczających, no nawet tam z zamówieniami publicznymi nie chcę wchodzić zlecania tych usług, usług opiekuńczych czy usług społecznych dla osób starszych. I chodzi mi też o pytanie o, bo mówimy ilościowo ile gmin nie świadczy usługi, ile świadczy, ale czy gdzieś jest o jakości tych usług. Wiemy standardy weszły teraz 2026 w sierpniu, prawda? Ale czy może w tych badaniach gdzieś, gdzieś coś się pojawiło już o, że te usługi są, ale nie zawsze w takim standardzie ze względu nawet na właśnie formę przetargową IIII świadczenia tych usług jakby za najniższą cenę.

Wtedy ten, nie zawsze ten standard był zachowany. I takie może moje ostatnie bardziej osobiste w cudzysłowie pytanie. Ja pochodzę z Lubelszczyzny. No sytuację mamy teraz taką, jaką mamy. Ostatnia rakieta to tak 4 kilometry ode mnie wybuchła I...

Znaczy nie wybuchła, spadła, o tak, przepraszam. I czy państwo badaliście wsparcie od dla seniorów, właśnie takie wsparcie psychologiczne, znaczy odporności społecznej dla seniorów. No ja wiem, że ten raport był wcześniej, ta sytuacja teraz się zrobi coraz no groźniejsza, ale czy wcześniej może gdzieś w tych badaniach, może w jakichś rozmowach z dyrektorami OPS-ów czy, czy tymi seniorami gdzieś to wychodziło właśnie ta, ten problem wsparcia psychologicznego w związku z sytuacją za wschodnią granicą. Dziękuję bardzo.

44:21 - 44:29

Speaker 2

Dziękuję bardzo za wszystkie pytania I uwagi. Panie prezesie, bardzo proszę, czy chcecie się panowie odnieść w kilku słowach? Bardzo proszę.

44:31 - 44:33

Dopowiem coś.

44:34 - 49:58

Konrad Kostępski

Dziękuję pani przewodnicząca, panie prezesie. Szanowni państwo, może 1. Pytanie pani poseł Ivony Kozłowskiej, czy NIK kontrolowało przygotowanie programów? Ja tutaj szybko sięgnę do telefonu, ponieważ mam kilka informacji na temat kontroli, którą obecnie realizujemy. To jest kontrola p 26 0 74, która została zaimplementowana do planu pracy najwyższej izby kontroli na 2026.

Rok, czyli jest to kontrola w miejsce innej ważnej kontroli również, Tytuł tej kontroli to realizacja zadań z obszaru polityki senioralnej z uwzględnieniem wybranych programów rządowych. W ramach tej kontroli jednostki objęte czynnościami to KPRM, to Ministerstwo Rodziny, Pracy I Polityki Społecznej, to także samorządy I ośrodki pomocy społecznej I przepraszam jeszcze urzędy wojewódzkie. Więc spróbujemy wszystkie kluczowe programy, które obecnie funkcjonują objąć tym badaniem, również w zakresie przygotowania, tworzenia analiz, do do wdrażania tych tych programów. Tak, tak. Natomiast ja też też tutaj wychodząc o krok dalej, obiecuję pani przewodnicząca, że malutki kroczek, żeby nie zabierać zbyt zbyt dużo czasu.

My w kierunkach działalności kontrolnej departamentu, którym którym mam przyjemność kierować, politykę senioralną mamy wśród siedmiu kluczowych priorytetów naszego departamentu, a przypomnę tylko państwu tym, którzy zapomnieli, a tym, którzy jeszcze nie wiedzą, Departament Spraw Społecznych obecnie obejmuje działaniami kontrolnymi obszary dotyczące nie tylko tak w bezpośredni sposób pojęte sprawy społeczne, czyli rodzina, praca I zabezpieczenie społeczne, ale także ochronę zdrowia, także sport I turystykę, ale również dziedzictwo, kulturę I dziedzictwo narodowe. Tak więc tego jest, jest, jest naprawdę bardzo dużo. Zdrowie też, tak. I tutaj, tutaj planowaliśmy przeprowadzić olbrzymią kontrolę dotyczącą systemu wsparcia osób z niepełnosprawnościami. Natomiast w związku z, z galopującymi zmianami legislacyjnymi dotyczącymi nowej ustawy, prawda, o opiece, o wsparciu osób starszych I opiece koordynowanej.

Odstąpiliśmy od tej kontroli systemowej, dając szansę na to, aby ona była pełniejsza, kiedy będziemy kontrolowali już system działający od jakiegoś czasu. I w to miejsce właśnie postanowiliśmy zrobić 1. Krok, czyli przeanalizować te kluczowe programy rządowe na rzecz osób starszych, w tym również Korpus Wsparcia Seniorów, o którym często na komisjach słyszymy. Tutaj w nawiązaniu do wypowiedzi pana Sylwestra chyba, chyba nic, nic, nic dodać, nic ująć. Oczywiście należy na to zwrócić uwagę.

My zwracaliśmy uwagę na wsparcie w różnych formach OPS-y, ośrodki pomocy społecznej, które objęliśmy kontrolą. Oprócz tych działań, tych pięciu podstawowych form, które mieliśmy zaprogramowane do kontroli, realizowali z własnej inicjatywy różne inne formy wsparcia, między innymi takie bardziej zindywidualizowane, o których, o których pani poseł wspomniała. No te, także należy zwrócić uwagę, że usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, one też są bardzo różnorako realizowane przez samorządy. Jest tutaj dosyć duża swoboda, prawda. Pamiętam po po kontroli z osiemnastego roku samorząd samorząd warszawski wprowadził po naszej kontroli zmiany, ponieważ tam była bardzo niska jakość świadczonych usług, a wynika ona z niskich stawek po przetargach na opiekunów.

Tak więc w tej chwili z tego, co pamiętam w samorządzie warszawskim wszyscy, wszyscy opiekunowie są zatrudnieni na etat, więc, a co najmniej została zwiększona kwota, kwota tego wynagrodzenia. Pan Paweł Wiśniewski z uczelni Korczaka. Czy porównywaliśmy ośrodki pomocy społecznej I centra usług społecznych. Jakoś jak rozumiem, czy czy mnogość działań świadczonych przez te 2 2 formy, 2 typy podmiotów. Nie porównywaliśmy, nie prowadziliśmy analizy pod tym kątem, natomiast myślę, że przy tych kontrolach senioralnych, które prowadzimy obecnie I które planujemy na lata następne, też pod tym kątem oczywiście spojrzymy.

49:58 - 50:00

Speaker 18

Swoją drogą

50:00 - 50:05

Konrad Kostępski

Świetne opracowania dotyczące deinstytucjonalizacji, które, które są

50:05 - 50:06

Dziękuję bardzo.

50:08 - 50:35

Konrad Kostępski

Lekturą w naszym departamencie. Jeśli chodzi o postulaty zmiany przepisów, tej kontroli nie formułowaliśmy wniosków de lege ferenda, tak więc też krótka odpowiedź. I chyba, nie jestem pewien czy pominąłem jakieś pytanie kogoś z państwa. Okej. Ja dziękuję serdecznie I poproszę pana prezesa jeszcze.

50:35 - 51:50

Jacek Kozłowski

Może tylko dodam jedną rzecz, no to obszar działalności państwa to jest przede wszystkim zadanie własne gmin. Należy pamiętać o tym, że gminy są samodzielne I niezależne w wykonywaniu tych zadań I programy rządowe pełnią rolę wsparcia w wykonywaniu zadań własnych, więc gminy mają możliwość I tworzą bardzo często własne rozwiązania w tym obszarze I cieszymy się z tego. Myśmy spojrzeli jak gminy te najsłabsze, czyli gminy wiejskie I miejsko-wiejskie, na obszarach, gdzie ten problem depopulacji jest, jest duży, wykorzystują programy rządowe, które są wsparciem w wykonywaniu ich zadań własnych. Nie, nie, nie dokonaliśmy tutaj całej kompleksowej oceny wsparcia świadczonego przez te gminy, które jest pewnie w wielu miejscach bogatsze. Ale w wielu gminach w ogóle tego wsparcia prawie że nie ma I to jest niepokojące, co widzimy w tej naszej kontroli, choć odsetek tych gmin, które nie korzystają w żaden sposób z tych rządowych narzędzi wsparcia, jest na szczęście niewielki.

51:56 - 52:32

Konrad Kostępski

Odnalazłem zaginione pytanie panie Pawle. Pytał pan, czy zbadaliśmy wsparcie dotyczące odporności. Pan prezes Jacek Kozłowski nadzoruje kontrolę realizowaną obecnie przez Departament Spraw Społecznych. Jest to kontrola pomocy społecznej w sytuacjach kryzysowych. W ramach tej kontroli między innymi przeprowadzamy tak zwane eksperymenty, prawda, I w jaki sposób ośrodki pomocy społecznej I gminy reagują symulowanej sytuacji kryzysowej.

Mam nadzieję, że że owoce tej kontroli będą ciekawe. Dziękuję.

52:35 - 52:39

Speaker 19

Dziękuję bardzo panie prezesie, panowie, szanowni państwo.

52:39 - 52:50

Speaker 2

Wyczerpaliśmy porządek dzienny posiedzenia podkomisji. Dziękuję państwu bardzo za udział w posiedzeniu I zamykam posiedzenie komisji. Jakie te formułki wypowiedziane na

52:50 - 52:53

Speaker 20

koniec są ważne, inaczej tam nagrania nie zatrzymają.

52:53 - 52:55

Dziękuję, do zobaczenia. Dziękujemy.